ازهری

ازهری . [ اَ هََ ] (اِخ ) هروی . مرحوم هدایت در مجمع الفصحاء آرد: اسمش جمال الدین محمد و از فحول شعراست . محمد عوفی او را بکمالات ستوده . از قصیده ای که در مدح سراج الملک تاج الدین محمد گفته است نوشته شد: ای در غم تو گشته مرا چشمه سار چشم ناخورده می چراست ترا پرخمار چشم خونم هدر مکن که بسیلابهای خون خود مینهد سزای من اندر کنار چشم جائی رسیده کار که بی وصل روی تو با هجر تو بکشتن من گشته یار چشم دادی بوصل وعده و گفتی ز روی طنز چیزی که کس نیافت تو از ما مدار چشم گر وعده ٔ وصال تو جانا روا نشد باری مرا سفید شد از انتظار چشم گر تیره گشته چشمم دارم روا از آنک بی روی تو نیاید ما را بکار چشم نی نی چراست تیره که هر روز میشود روشن ز نور طلعت فخر کبار چشم صدری که صیت یوسف جاهش بخاصیت روشن کند جهان را یعقوب وار چشم در ملک شاه خواجه ٔ صاحبقران توئی زانسان که بر حواس بود شهریار چشم برمیکشد ز دشمن جاهت بدست قهر چرخ زمردی چو زمرد ز مار چشم رستم صفت چو قهر تو افکند ناگهان بر ظلم و فتنه از قبل کارزار چشم این را بدشنه کرد چو سهراب گرده چاک و آن را بتیر خست چو اسفندیار چشم . (مجمع الفصحاء ج ١ص ٨٨). عوفی در لباب الالباب فقط از یک ازهری نام میبرد و او همان ابومنصور محمدبن احمد صاحب تهذیب است . رجوع بلباب الالباب ج ١ ص ٢١١، ٢٣٢، ٣٤٦ شود. و چنانکه گفته شد ولادت ازهری مزبور به سال ٢٨٢ و وفات وی به سال ٣٧٠ یا ٣٧١ بوده است و در این زمان سراج الملک تاج الدین محمد نامی مشهور نیست و تاج الدین محمد فرزند عمیدالدین ابونصر اسعد از بزرگان عهد اتابک سعد زنگی (٥٩١ - ٦٢٣) و اتابک ابوبکربن سعد (٦٢٣ - ٦٨٥). رجوع بدستور الوزراء ص ٢٣٨ شود. و تاج الدین محمد دیگر مشهور بمشیری وزیر شاه محمود مظفری (٧٦٠ - ٧٧٦) بوده است و بدیهی است که هدایت در ترجمه ٔ ازهری باشتباه افتاده است .

ازهری . [ اَ هََ ] (اِخ ) نورالدین . یکی از شعرای دوره ٔ خداوندگار غازی و از اهالی آق شهر. (قاموس الاعلام ترکی ).

ازهری . [ اَ هََ ] (اِخ ) محمدبن احمدبن الازهر طلحةبن نوح بن ازهر الازهری الهروی اللغوی مکنی بابومنصور، امام مشهور در لغت . وی فقیه شافعی مذهب بود و علم او در لغت غلبه داشت و بدان اشتهار یافت و همگان بر فضل و ثقت و درایت و ورع او متفق بودند، وی از ابی الفضل محمدبن ابی جعفر المنذری اللغوی از ابی العباس ثعلب و غیره روایت دارد. ازهری ببغداد شد و بدانجا ابابکربن درید را بدید لکن ازو چیزی روایت نکرده است و از ابی عبداﷲ ابراهیم بن عرفة ملقب به نفطویه و از ابی بکربن السری معروف به ابن السراج نحوی علم آموخت و بعضی گفته اند که ازهری از ابن السراج چیزی فرانگرفته است . ازهری در طلب لغت بلاد عرب را بپیموده است و یکی از افاضل حکایت کرد که نامه ای بخط ازهری دیده است بدین مضمون : امتحنت بالاسرسنة عارضت القرامطة الحاج بالهبیر و کان القوم الذین وقعت فی سهمهم عرباً نشؤا فی البادیة یتبعون مساقط الغیث ایام النجع و یرجعون الی اعداد المیاه فی محاضرهم زمان القیظ و یرعون النعم و یعیشون بالبانها و یتکلمون بطباعهم البدویة و لایکاد یوجد فی منطقهم لحن اوخطاء فاحش فبقیت فی اسرهم دهراً طویلاً و کنا نشتی بالدهناء و نرتبع بالصمان و نقیظ بالستارین و استفدت من محاورتهم و مخاطبة بعضهم بعضاً الفاظاً جمّة و نوادر کثیرة اوقعت اکثرها فی کتابی یعنی التهذیب . و نیز در تضاعیف کلام خویش آورده است که در صمان دو زمستان گذاشت . ابومنصور جامع شتات لغت عرب و مطلع بر اسرار و دقایق آن است و در لغت کتاب تهذیب را تصنیف کرده است و آن از کتب مختاره است شامل بیش از ١٠ مجلد و نیز او را تصنیفی است فی غریب الالفاظ التی استعملها الفقهاء، در یک مجلد، و آن سند فقها در تفسیر مشکلات لغات متعلقه بفقه است و هم ازهری را کتابی است در تفسیر. وی در بغداد با اسحاق الزجاج و ابابکربن الانباری را دیدار کرد و نگفته اند که چیزی از آندو فراگرفته است یا نه . ولادت وی به سال ٢٨٢ و وفات او در اواخر سال ٣٧٠ و بقولی ٣٧١ در شهر هرات بوده است و ازهری نسبت بنام جد وی ازهر است .(ابن خلکان چ طهران ج ٢ ص ٧٩). بخشی از کتاب ((التهذیب )) در لغت در مجله ٔ عالم شرقی بچاپ رسیده است . (الاعلام زرکلی به نقل از وفیات و مجله ٔ مجمع علمی ١ : ٢٧٠ و ارشاد الاریب ٦ : ٢٩٧). و نیز او راست : ((تفسیر دیوان ابی تمام )) و ((شرح اسماء الحسنی )) و کتاب الحیض . (کشف الظنون ). و رجوع بعیون الانباء ج ٢ ص ٧ و تاریخ الحکمای قفطی ص ٤٢٣ ومعجم الادباء ج ٦ ص ٢٩٧ و روضات الجنات ص ٧١٤ و لباب الالباب ج ١ ص ٢١١، ٢٣٢ و ٣٤٦ و قاموس الاعلام ترکی وفهرست المعرب جوالیقی چ احمد محمد شاکر و فهرست عیون الاخبار ابن قتیبه چ مصر سال ١٣٤٣ ج ١ و ج ٢ شود.