اصفهبدان
/vâže/
لغتنامه دهخدا ـ ویرایش دوم
اصفهبدان . [ اِ ف َ ب َ / ب ُ ] (اِخ ) معرب اسپهبدان . رجوع به اصبهبذان و سپهبدان و اسپهبدان شود.
اصفهبدان . [ اِ ف َ ب َ / ب ُ ] (اِخ ) اسپهبدان . نام سلسله ای از سلاطین طبرستان بود که آنان را آل دابویه یا بنودابویه یا خاندان دابویه نیز میگفتند. این سلسله در طبرستان و گیلان فرمانروایی میکردند و پایتخت آنان فومن بود و آنها عبارت بودند از: ١- گیل بن گیلانشاه (خدایگان طبرستان ورویان )... (٤٢) سال ٢٥ هَ . ق . ٢- دابَوَیْه (دابویة)بن گیل ... (٥٧) ٤٠ هَ . ق . ٣- خورشید [ اول ] بن گیل ... (٧٣) ٥٦ هَ . ق . ٤- فرخان (فروخان )بن دابویه (لقب اسپهبدی را در نخستین جنگ عربی بدست آورد) (١٠٧)٩٠ هَ . ق . ٥- دادبرجمهر بن فرخان ... (١٢٠) ١٠٣ هَ . ق . ٦- سارویه بن فرخان ... (١٣٣) ١١٦ هَ . ق . ٧- خورشید [ دوم ]بن دادبرجمهر (در بلاد دیلم بسال ١٤١ هَ . ق . درگذشت ). خاندان باوند در مازندران : نخستین دولت اصفهبدان ١- باو... سال ٤٥ هَ . ق . ٢- ولاش (فترت شغور) سال ٥٩ هَ . ق . ٣- سرخاب (اول )بن باو سال ٦٨ هَ . ق . ٤- مهرمردان بن سرخاب سال ١١٠ هَ . ق . ٥- سرخاب (دوم )بن مهرمردان سال ١٣٥ هَ . ق . ٦- شروین (اول )بن سرخاب سال ١٥٥ هَ . ق . ٧- شهریار (اول )بن شروین سال ١٨١ هَ . ق . ٨- شاپور (جعفر)بن شهریار سال ٢١٠ هَ . ق . ٩- قارن بن شهریار (بسال ٢١٧ مسلمانی گزید) سال ٢٢٢ هَ . ق . ١٠- رستم (اول )بن سرخاب بن قارن سال ٢٥٣ هَ . ق . ١١- شروین (دوم )بن رستم سال ٢٨٢ هَ . ق . ١٢- شهریار (دوم )بن شروین سال ٣١٨ هَ . ق . ١٣- رستم بن شروین در پیرامون سال ٣٣٥-٣٧٠ هَ . ق . ١٤- دارابن رستم بن شروین سال ٣٥٥ هَ . ق . ١٥- شهریار (سوم )بن دارا (قابوس وشمگیر وی را کشت ) سال ٣٥٨ هَ . ق . ١٦ - رستم (دوم )بن شهریار (تا سال ٤٤٩) سال ٣٩٦ هَ . ق . (از معجم الانساب زامباور ج ٢ ص ٢٨٦). و ابن اسفندیار را در فضایل این خاندان قصه های فراوانست و اشعار شاعرانی چون رشید وطواط ودیگر شاعران محلی (بزبان طبری ) را که در مدح آن خاندان سروده اند نقل کرده است، از آنجمله این مطلع را از قصیده ای که مظفری نام شاعری از خراسان در مدح اصفهبد شاه غازی سروده آورده است : جنت عدن است گویی کشور مازندران در حریم حرمت اصفهبد اصفهبدان . و شاه غازی بهر بیت قصیده ده دینار و اسب و قبا وکلاه به وی صله داد. (از تاریخ ابن اسفندیار ج ١ ص ١١٣). و رجوع به تاریخ ادبیات صفا ج ٢ صص ٤٦ - ٤٩ شود. دولت دوم اصفهبدان (ملوک جبال ): ١ - حسام الدوله شهریاربن قارن ٤٦٦ هَ . ق . ٢ - نجم الدوله قارن بن شهریار ٥٠٣ هَ . ق . ٣ - شمس الملوک رستم بن قارن (تا سال ٥١٥ در طلب فرمانروایی بود) ٥١١ هَ . ق . ٤ - علاءالدوله علی بن شهریار ٥١١ هَ . ق . ٥ - شاه غازی بن علی، نصرةالدوله ٥٣٤ هَ . ق . ٦ - علاءالدوله حسن بن رستم ٥٦٠ هَ . ق . ٧ - حسام الدوله اردشیربن حسن ٥٦٧ هَ . ق . ٨ - شمس الملوک رستم بن اردشیر ٦٠٢ هَ . ق . (در ٢١ شوال سال ٦٠٦ بوضع غافلگیر کشته شد). (از معجم الانساب زامباور ج ٢ ص ٢٨٦). دولت سوم اصفهبدان کینخواری ایلخانان در آمل : حسام الدوله اردشیربن کینخوار سال ٦٣٥ هَ . ق . شمس الملوک محمدبن اردشیر (ابقه وی را به سال ٦٦٥ کشت ) سال ٦٤٧ هَ .ق . علاءالدوله علی بن اردشیر سال ٦٦٥ هَ .ق . تاج الدوله یزدجردبن شهریار سال ٦٧٥ هَ . ق . ناصرالدوله شهریاربن یزدجرد سال ٦٩٨ هَ . ق . رکن الدوله کیخسروبن یزدجرد سال ٧١٤ هَ . ق . شرف الملوک بن کیخسرو سال ٧٢٨ هَ . ق . فخرالدوله حسن بن کیخسرو (تا سال ٧٥٠) سال ٧٣٤ هَ . ق . (از معجم الانساب زامباور ج ٢ ص ٢٨٧).
اصفهبدان . [ اِ ف َ ب َ / ب ُ ] (اِخ ) نام شهریست که فرخان بزرگ اسپهبد یا اصفهبد ذوالمناقب فرزند دابویه عمارت آن فرمود و آنجا قصر ساخت . (از تاریخ طبرستان ابن اسفندیار ج ١ ص ١٥٧). ورجوع به ص ١٦٤ و ١٧٣ همان جلد و اصفهبد فرخان شود.