جلال الدین دوانی

جلال الدین دوانی . [ ج َ لُدْ د ن ِ دَ ] (اِخ ) محمدبن اسعد یا سعدالدین اسعد یا محمد اسعدبن سعدالدین اسعد کازرونی صدیقی از حکما و متکلمین بزرگ است که درهمه ٔ علوم متداول بخصوص در علوم عقلی تبحر داشت . علامه ٔ دوانی مدتی متصدی قضاوت فارس بود. وی از احفاد محمدبن ابی بکر است . تألیفات بسیاری دارد. او راست : ١ - اثبات الواجب الجدید. ٢ - اثبات الواجب القدیم . این کتاب را بنام سلطان محمد فاتح متوفی بسال ٨٨٦ هَ . ق . تألیف کرد. ٣ - اخلاق جلالی . نام این کتاب لوامعالاشراق فی مکارم الاخلاق است . ٤ - استکاکات الحروف و طبایعها و اعدادها و مایتعلق باعداد الحروف من المسائل الموسومة بارثماطیقی . ٥ - افعال العباد. این کتاب بسال ١٣١٥ هَ . ق . در ضمن مجموعه ای بنام کلمات المحققین بچاپ رسید. ٦ - افعال اﷲ تعالی . ٧ - انموزج العلوم . این کتاب مشتمل بر تحقیقاتی بر بخشی از مسائل علوم حدیث و فقه و اصول فقه و طب و تفسیر و کلام و هیأت و هندسه و منطق و ارثماطیقی و بعضی خلافیات است . ٨ - الانوار الشافیة. ٩ - تحفه ٔ روحانی در علم حروف و خواص و اسرار آنها. ١٠ - التصوف و العرفان . ١١ - تفسیر آیه ٔ کلوا و اشربوا و لاتسرفوا (قرآن ٣١/٧). ١٢ - تفسیر سوره ٔ اخلاص . ١٣ - تفسیر سوره ٔ جعد. ١٤ - تنویرالمطالع جدید. ١٥ - تنویرالمطالع قدیم . و این هر دو کتاب حاشیه ای است بر حاشیه ٔ قدیم و جدید میرصدرالدین دشتکی و هر دو حاشیه ٔ دشتکی متعلق بشرح مطالع قطب الدین رازی است . ١٦ - التوحید. ١٧ - الجبر و الاختیار. ١٨ - حاشیه ٔ تحریر القواعد المنطقیة فی شرح الشمسیه . و این کتاب تحریر همان شرح قطب الدین رازی برشمسیه ٔ نجم الدین کاتبی است و با چند حاشیه و شرح دیگر در استانبول چاپ شده است . ١٩ - حاشیه ٔ تهذیب المنطق یا شرح تهذیب المنطق بنام العجالة. این کتاب در لکنهور با چند رساله ٔ دیگر یکجا چاپ شده است . ٢٠ - حاشیه ٔ اجد بر شرح تجرید قوشچی . ٢١ - حاشیه ٔ جدید بر شرح تجرید قوشچی . ٢٢ - حاشیه ٔ قدیم بر شرح تجرید قوشچی .الذریعه حاشیه ٔ سوم وی را بر شرح تجرید بنام اجد موسوم گردانده و آرد: هر دو شرح اجد و جدید در کتابخانه ٔ رضویه موجود است . در معجم المطبوعات آمده که حاشیه ٔ شرح قوشچی در استانبول چاپ سنگی شده و معلوم نیست که کدام یک از حواشی اوست . ٢٣ - زوراء در حکمت . این کتاب در قاهره چاپ شده است . ٢٤ - شرح العقاید العضدیه . این کتاب در استانبول و پتربرغ چاپ شده است . ٢٥ - شرح هیاکل النور شهاب الدین یحیی بن حبش سهروردی . ٢٦- نور الهدایة. این کتاب نیز بچاپ رسیده است . دوانی گاه شعر میسرود. اشعار نغز و طرفه ای دارد که در آنها به فانی تخلص میکرده است . این اشعار در مدح امیرالمؤمنین ازاوست : ای مصحف آیات الهی رویت وی سلسله ٔ اهل ولایت مویت سرچشمه ٔ زندگی لب دلجویت محراب نماز عارفان ابرویت . خورشید کمال است نبی، ماه ولی اسلام محمد است و ایمان علی گربینه ای در این سخن میطلبی بنگر که ز بینات اسماست جلی . مرا بتجربه معلوم شد در آخر حال که قدر مرد بعلم است و قدرعلم بمال . وفات ملا جلال بین سالهای ٩٠٢، ٩٠٧، ٩٠٨، ٩١٨، ٩٢٨ هَ . ق . اتفاق افتاد و بنا بنوشته ٔمؤلف ریحانة الادب دو تاریخ دومی و سومی اقرب بصحت است . احمد رفعت تاریخ وفات او را ٩٧٠ نوشته و این غلط یا اشتباه است . (روضات الجنات ص ١٦٢) (قاموس الاعلام ترکی ) (معجم المطبوعات ) (بعضی مجلدات الذریعه ) (ریحانة الادب ج ٢ ص ٢٧ و ٢٨) (کشف الظنون حاجی خلیفه ) (شرح احوال ملاجلال الدین دوانی تألیف آقای علی دوانی ).