حاجی خلیفه

حاجی خلیفه . [ خ َ ف َ ] (اِخ ) مصطفی بن عبداﷲ، کاتب چلبی، معروف به حاج خلیفه، از مورخین بزرگ ترک مستعرب مائه یازدهم است . مولد وی، ماه ذی القعده سنه ٔ ١٠١٧ هَ . ق . بقسطنطنیه بوده است . در ١٤ سالگی بخدمت سلاحداری، که پدر او نیز این کار داشت مشغول شد و در همین وقت چون شاگردی بدیوان محاسبات آناطولی (آناطولی محاسب قلمی ) در آمده و در سنه ٔ ١٠٣٢ نظارت خراج را در بلاد روم عهده دار شده است .از سال ١٠٣٣ تا سال ١٠٤٥ هَ . ق . پیوسته با سپاهیان ترک، در سرحدات آناطولی بود به این ترتیب که در اواخر سنه ٔ ١٠٣٣ بجنگ اباظه پاشا، که سر از اطاعت باب عالی باز زده بود، پرداخت و در سنه ٔ ١٠٣٥ در محاصره ٔ بغداد (١١ صفر تا ٧ شوال سنه ٔ ١٠٣٥)، علیه ایرانیان، شرکت کرد. و پس از آن در جنگ دوم (از اول محرم تا ١٦ ربیعالاول سنه ٔ ١٠٣٧) و جنگ سوم (از ٦ تا ٢٢ محرم ١٠٣٨) با اباظه پاشا، یعنی محاصره ٔ ارضروم، شرکت کرد و در اواخر ربیعالثانی سنه ٔ ١٠٣٨ به استانبول بازگشت . پدر وی در ذی القعده ٔ سنه ٔ ١٠٣٥ در موصل در گذشت . و حاجی خلیفه از این هنگام سمت نظارت دیوان سپاهیان سوار (سواری باش مقابله قلمی ) یافته است و هم درماه شوال سنه ٔ ١٠٣٨، با سپاهیانی که بفرماندهی وزیر خسرو پاشا، برای جنگ با ایرانیان میرفتند، برفت و جنگ همدان (اواخر سنه ٔ ١٠٣٩) و محاصره ٔ بغداد (از ٢٢ صفر تا٨ ربیعالاول سنه ٔ ١٠٤٠) را بدید و در اواخر سنه ٔ ١٠٤٠ به قسطنطنیه بازگشت . و عاقبت جنگ بزرگی را که بین ترکان و ایرانیان روی داد و سپهسالاری لشکر ترک با شخص سلطان مراد بود، و از سنه ٔ ١٠٤٣ تا سنه ٔ ١٠٤٥ هَ .ق . ادامه داشت، درک کرد و در زمستان سنه ٔ ١٠٤٣ که لشکریان بحلب بودند، حاجی خلیفه به زیارت کعبه شتافت وضمناً کتابخانه های بزرگ را دیدن کرد و در ماه رجب سنه ٔ ١٠٤٥ به استانبول بازگشت و به مطالعه و تألیف پرداخت و در سنه ٔ ١٠٥٥ جنگ اقریطش را نیز بدید و در همین سال (١٠٥٥) از کار بر کنار شد و پس از سه سال، به مساعدت طرفداران خود، با منصب و لقب «خلیفه » بکار خود مشغول شد و از این هنگام به «حاجی خلیفه » معروف گردید. آثار وی بترتیب تاریخ تألیف بدین قرار است : ١ - فذلکه . کتاب مختصری است بزبان عربی و شامل تاریخ تقریباً ١٥٠ سلسله . این کتاب خلاصه ای است از کتاب جنّابی با اضافاتی از مؤلف، و تاریخ تألیف آن سنه ٔ ١٠٥١ هَ . ق . است . ٢ - حاشیه ای بر تفسیربیضاوی که آن را بسال ١٠٥٢ هَ . ق . نوشته است . ٣ - شرحی بر محمدیه ٔ علی فوشچی منجم، که آن را بپایان نرسانده و اکنون در دست نیست . ٤ - جامعالمتون، مشتمل برسی متن از متون معتبره و خود مؤلف بار دیگر دوازده متن آن را انتخاب و «مختصر جامعالمتون » نامیده است و تاریخ تألیف آن معلوم نیست و چون در جلد اول کشف الظنون نام این کتب آمده باید گفت مسلماً پیش از سنه ٔ ١٠٦٤ هَ . ق . که سال اتمام ترتیب جلد اول کتاب مزبور است تألیف شده است . ٥ - تقویم التواریخ، کتابی است بزبان ترکی و چنانکه خودمؤلف، در کشف الظنون گوید نتیجه ٔ کتب تاریخ است و آن را در دو ماه از ماههای سال ١٠٥٨ هَ . ق . مسوده کرده است و تواریخ معموله را در آن آورده و وقایع را در جدولهائی ذکر کرده و آن را در دو نسخه، که یکی سه کراسه و هر صفحه از آن شامل ٥٠ سال است و دیگری ده کراسه و هر صفحه ٔ آن شامل ٢٠ سال است قرار داده . و این کتاب فهرست مانندی است برای کتب تاریخ، و بخصوص کتاب فذلکه ٔ سابق الذکر مؤلف . مقدمه و خاتمه ٔ جامعالمتون بترکی و خود کتاب بفارسی است . ٦ - جهان نما (نسخه ٔ اول ). کتابی است بزبان ترکی در هیئت و جغرافیا. چنانکه خود مؤلف در کشف الظنون گوید این کتاب دو قسمت است : یکی دریاها، و صور آنها، و جزائر. و دیگری خشکی، اعم از شهرها و نهرها و کوهها و مسالک و ممالک آن . این کتاب بترتیب حروف هجا و شامل اکتشافات جغرافیائی بعد از سده ٔ نهم میباشد. تاریخ تألیف جهان نما سنه ٔ ١٠٥٨ هَ . ق . است و حاجی خلیفه آن را به نام سلطان محمد رابع کرده است . ٧ - سلم الوصول الی طبقات الفحول، کتابی است بزبان عربی، در ترجمه ٔ احوال بزرگان . جلد اول این کتاب در سال ١٠٦١ و ١٠٦٢ هَ . ق . پاکنویس شده است . ٨ - تحفةالاخیار فی الحکم و الامثال والاشعار. کتابی است شامل پند و امثال و مرتب بترتیب حروف هجا و تاریخ تألیف آن ١٠٦١ یا ١٠٦٣ هَ . ق . است . ٩ - کشف الظنون عن اسامی الکتب والفنون . دائرةالمعارفی است بزبان عربی، در نام کتابهای فارسی و عربی و ترکی تا زمان مؤلف و شامل تعریفاتی است از علوم مختلفه . حاجی خلیفه در تألیف این کتاب بیست سال وقت صرف کرده است و جلد اول آن در سال ١٠٦٤ هَ . ق . بپایان رسیده است . این کتاب بهمت فلوگل، از سال ١٨٣٥ تا سال ١٨٥٨ م . در لیپزیک، با ترجمه ٔ لاتینی، در هفت مجلد، و بسال ١٢٧٤ هَ . ق . در بولاق مصر، در دو مجلد، و در سنه ٔ ١٣١١ هَ . ق . در استانبول، در دو مجلد، و اخیراً نیز در استانبول، در دو جلد، بطبع رسیده است . ١٠ - لوامع النور فی ظلمة اطلس مینور. ترجمه ای است بزبان ترکی از اطلس مینور که در سنه ٔ ١٦٢١ م . در آرنهم بطبع رسیده . و تألیف آن درسنه ٔ ١٠٦٤ و ١٠٦٥ هَ . ق . پایان رسیده است . ١١ - جهان نما. (نسخه ٔ دوم )، کتابی است در هیئت، بزبان ترکی، مؤلف در این کتاب آثار جغرافی دانها و نقشه کشهای اولی اروپا از قبیل : اُرْتلیوس و ژرار مرکاتور و کلووریوس را اساس کار خودقرار داده است . ١٢ - ترجمه ای از تاریخ خالکو کندیلاس بیزانسی، نویسنده ٔ مائه ٔشانزدهم . ١٣ - رونق السلطنه . ترجمه ای است در باب تاریخ قسطنطنیه . ١٤ - ترجمه ٔ فذلکه بزبان ترکی . ١٥ - الالهام المقدس من الفیض الاقدس . ١٦ - دستورالعمل فی اصلاح الخلل، رساله ای است در باب اصلاحات مالی، که آن رادر سال ١٠٦٣ هَ . ق . تألیف کرده است . ١٧ - رجم الرجیم بالسین والمیم . ١٨ و ١٩ و٢٠ - مجموعه ٔ تاریخی و ادبی در سه دفتر که خلاصه ٔ سیصد تألیف است . ٢١ - فذلکةالتواریخ . کتابی است بزبان ترکی و دنباله ٔ فذلکه است و شامل تاریخ آل عثمان از سنه ٔ ١٠٠٠ هَ . ق . تا اوائل سنه ٔ ١٠٦٥ هَ . ق . این کتاب از سال ١٢٨٦ تا سال ١٢٨٧ هَ . ق . در استانبول بطبع رسیده است . ٢٢ - تحفةالکبار فی اسفار البحار. تاریخی است در باب جنگهای دریائی ترکیه که در سنه ٔ ١١٤١ هَ . ق . در استانبول بطبع رسیده و جیمز میچل آن را به انگلیسی ترجمه کرده و در سنه ٔ ١٨٣١ م . در لندن بطبع رسیده است . ٢٣ - میزان الحق فی اختیار الاحق ّ که تألیف آن را در ماه صفر ١٠٦٧ هَ . ق . به پایان رسانیده است . حاجی خلیفه تا زمان ابراهیم پاشا داماد حیات داشته است وفات او در ١٧ ذی الحجه ٔ سنه ٔ ١٠٦٧، در حدود پنجاه سالگی است .رجوع به کشف الظنون چ ١ استانبول ج ١ ص ٣٢١ و ٣٨٤ و ٤١٤ و قاموس الاعلام ترکی ج ٥ ص ٣٨٠٦ و ٣٨٠٧ و الاعلام زرکلی ج ٣ ص و ١٠٤٢ و معجم المطبوعات ستون ٧٣٣ و ص ١٤٥٩ و اکتفاء القنوع بماهو مطبوع ص ٧ و ٥٠ و ١٤٧ و ٣٦٦ و ٣٧٤ و ٣٧٧ و ٣٧٨ و دائرة المعارف اسلام ج ٢ ص ٢١٧و ٢١٨ شود.