حسن مجتهد

حسن مجتهد. [ ح َ س َ ن ِ م ُ ت َ هَِ ] (اِخ ) (حاج میرزا آقا...) پسر حاج میرزا باقربن میرزا احمدبن لطفعلی خان بن محمدصادق مغانی تبریزی است که در ١٣٣٨ هَ . ق . در تبریز درگذشت . خاندان «مجتهد» در سده ٔ سیزدهم هجری ازعلمای معروف و مرجع روحانی شیعیان آذربایجان بوده اند، و بمناسبت مخالفت ایشان با گروه دیگر از شیعه که خود را شیخی می خواندند و پیروی از شیخ احمد احسایی داشتند، ایشان به متشرع معروف شدند. میرزا حسن نزد سید حسین کوهکمری و میرزا حسن شیرازی در سامرا و ملا علی نهاوندی تلمذی کرده و خود صاحب تألیفات میباشد مانند «تشریح الاصول » و جز آن . وی چهل سال در تبریز مرجع عامه بوده است . (ریحانة الادب ) (ذریعه ج ٤ ص ١٨٥). حاجی میرزا حسن عضو نخستین انجمن ایالتی تبریز در صدر مشروطه بود، ولیکن در نهان مخالفت میورزید، و سپس علناً در اختلاف رعایا با حاج محمد علی مالک دیه قراچمن (سیاه چمن ) از مالک دفاع کرد و با دولت سازش نمود و مردم بر او شوریده از تبریز بیرونش راندند. او به نجف نامه نوشت که مشروطه باید مشروعه باشد. و حاج شیخ عبداﷲ مازندرانی، یکی از سران مشروطه و روحانیون عالیمقام و روشن فکر در عراق، در جواب او این جمله ٔ معروف را نوشت که : «ای گاو مجسم، مشروطه مشروعه نمیشود».و این جمله چنان شهرت یافت که در شمار امثال فارسی درآمد، شاعر خامنه یی در یک قطعه آن را آورده گوید: بلی ز گاو مجسم مجو فضیلت انسان . (از تاریخ مشروطه ٔ کسروی ).