خواجوی کرمانی

خواجوی کرمانی . [ خوا / خا ی ِ ک ِ ] (اِخ ) کمال الدین ابوالعطا محمودبن علی کرمانی، متخلص به خواجو. بتاریخ پانزدهم شوال ٦٧٩ هَ . ق . در کرمان زاده شد. (نقل ازیک نسخه ٔ مثنوی گل و نوروز). ابتداء فضائل روز را در زادگاه خود آموخت و سپس بسیر و سیاحت پرداخت و با اشخاص و طوایف گوناگون ملاقات نمود. خود او می گوید: من که گل از باغ فلک چیده ام چار حد ملک و ملک دیده ام . در ضمن این سفرها او بملاقات علاءالدین سمنانی که از بزرگان صوفیه بود نائل آمد و حلقه ٔ ارادت او را در گوش کرد و این رباعی را درباره ٔ مرشد خود ساخت . هر کو بره ٔ علی عمرانی شد چون خضر بسرچشمه ٔ حیوانی شد از وسوسه ٔ غارت شیطان وارست مانند علاءالدوله سمنانی شد. خواجو چون معاصر سلطان ابوسعید بهادر (٧١٦ - ٧٣٦ هَ . ق .) بود آن پادشاه و وزیر او غیاث الدین محمد را در قصاید خود مدح کرد و همچنین بعضی از سلاطین آل مظفر را مدح کرده و درمدت اقامت در شیراز با اکابر و فضلای شیراز چون حافظمعاشرت داشت و از شاه شیخ ابواسحاق اینجو (٧٤٢ - ٧٥٨ هَ . ق .) حمایتها دید. از ممدوحان خواجو یکی شمس الدین محمود صاین بود که نخست از امرای چوپانی بود و بعد بخدمت امیر مبارزالدین محمد (٧١٣ - ٧٥٩ هَ . ق .) از آل مظفر پیوست و سرانجام در سلک وزیران ابواسحاق اینجو درآمد و در سال ٧٤٦ هَ . ق . به دست امیرمبارزالدین مقتول شد. از ممدوحان دیگر شاعر تاج الدین احمد عراقی از بزرگان و صاحبان جاه کرمان است و شارع او را نزد محمود صاین برد. خواجو قصاید عرفانی بسیار دارد و از حیث سلیقه مقلد شیخ سعدی است و در غزل سرائی مورد پسند حافظ، چنانکه می گوید: استاد غزل سعدی است پیش همه کس اما دارد سخن حافظ طرز سخن خواجو. خواجو گذشته از دیوان اشعار مثنویهایی بسبک نظامی دارد و خمسه ای بوجود آورده که اسامی آنها بقرار ذیل است : ١ - همای و همایون که داستانی است عاشقانه و در بحر متقارب و با این بیت شروع میشود: بنام خداوند بالا و پست که از همتش پست شد هرچه هست . آن را در سال ٧٣٢ هَ . ق . در بغداد سرود و در این بیت تاریخ سرودن آن آمده : کنم بذل بر هر که داری هوس که تاریخ آن نامه بذل است و بس . در این مثنوی گذشته از نظامی تأثیر سبک شاهنامه کاملاً محسوس است . ٢ - گل و نوروز که مثنویی است عشقی بر وزن خسرو و شیرین نظامی و از بهترین مثنویهای خواجو است . شروع این مثنوی با این بیت است : بنام نقشبند صفحه ٔ خاک عذارافروز مهرویان افلاک . این مثنوی بنام تاج الدین عراقی سابق الذکر اتحاف شده بسال ٧٤٢ هَ . ق . انجام یافته چنانکه گوید: دوشش بر هفتصد و سی گشته افزون بپایان آمد این نظم همایون . ٣ - کمالنامه که مثنوی عرفانی است به وزن هفت پیکر و آغاز آن این است : بسم من لااله الا اﷲ. و بنام شیخ ابواسحاق اینجو است و تاریخ نظم آن در این بیت است : شد بتاریخ هفتصد و چل و چار کار این نقش آذری چو نگار. ٤ - روضةالانوار که خواجو، به استقبال مخزن الاسرار نظامی رفته و آن را بنام شمس الدین محمود صاین ساخته است . تاریخ نظم روضةالانوار سال ٧٤٣ هَ . ق . است که شاعر این بیت گفته . «جیم زیادت شده بر میم و دال ». روضةالانوار در بیست مقاله است . ٥ - گوهرنامه به وزن خسرو و شیرین در اخلاق و تصوف است و در مقدمه ٔ آن امیر مبارزالدین محمد مظفر فاتح کرمان و بهاءالدین محمود را مدح کرده است . وفات خواجو بسال ٧٥٣ هَ . ق . اتفاق افتاد. (از تاریخ ادبیات شفق صص ٢٩٢ - ٢٩٩). رجوع به رجال حبیب السیر ص ٤٧ و ٤٨ و مرآةالخیال ص ٥٩ و مجالس النفایس ص ٣٣٣ و ٣٣٤ و از سعدی تا جامی ادوارد برون و مجمعالفصحاء ج ٢ ص ١٥ و سبک شناسی ج ١ ص ١٨٣ و تاریخ عصر حافظ ج ١ شود.