غزنویان

غزنویان . [ غ َ ن َ ] (اِخ ) سلاطین غزنوی . حکومت غزنویان به دو دوره تقسیم میشود: دوره ٔ اول حکومت غزنویان : در اواخر عهد سامانیان بر اثر تسلط غلامان ترک نژاد در دستگاه دولتی و بروز اختلاف در میان امرا و وزرا و صغر سن شاهان و ضعف و عدم تدبیر آنان و فشارهای پیاپی آل بویه بر خراسان، زمام اداره ٔ ممالک وسیع از دست اولیای آن دولت بیرون رفت، چنانکه خراسان و ماوراءالنهر را مدتی دراز جنگ و اختلاف و خونریزی و نفاق فراگرفته، و حالتی پیش آمده بودکه در این بیت فردوسی که خود ناظر بر همین اوضاع بود خلاصه میشود: زمانه سراسر پر از جنگ بود به جویندگان بر جهان تنگ بود. وقت امرای دولت سامانی از حدود سال ٣٧٠ هَ . ق . به بعد به سعایت و کشتن یکدیگر و عصیان بر پادشاهان میگذشت، و از آن جمله است وضعی که بر اثر سعایت امرا میان منصوربن نوح (٣٥٠-٣٦٦) هَ . ق . و البتکین حاجب از غلامان سامانیان که به مرتبه ٔ سپهسالاری خراسان رسیده و پیش از سلطنت منصور؛ یعنی در عهد حکومت عبدالملک این سمت را داشته بود پدید آمد، و او را ناگزیر کرد که با غلامان خود و دسته ای سپاه مجهز از خراسان بیرون رود، و حکومتی در خارج از قلمرو سلطنت سامانیان در شهر غزنه تشکیل دهد (٣٥١ هَ . ق .)، لیکن هنوز چندی از استقرار او در آن دیار نگذشته بود که درگذشت، و جانشینان او تا حدود سال ٣٦٦ هَ . ق . کاری از پیش نبردند. در این سال یکی از غلامان البتکین به نام سبکتکین که در دستگاه البتکین به مراتب عالی ارتقا جسته و داماداو شده بود جای خداوند خود را گرفت . از این هنگام حکومت غزنوی از مشرق و مغرب توسعه یافت، چنانکه سبکتکین در ولایت سند شروع به فتوحاتی کرد. و از سال ٣٨٤ هَ . ق . هم به درخواست منصوربن نوح برای اطفاء نایره ٔطغیان آل سیمجور و فائق بر خراسان تاخت و آن را تصرف کرد و سپهسالاری آن را با لقب سیف الدوله برای پسر خود محمود گرفت، لیکن به پیروی از سیرت البتکین نسبت به امرای سامانی حق ناشناسی نکرد، و اطاعت ظاهری خود را همچنان محفوظ داشت، و بعد از فوت او (٣٨٧ هَ . ق .)محمود نیز که در سپهسالاری خراسان باقی مانده بود همچنان در ظاهر نسبت به امرای آل سامان راه اطاعت میسپرد تا در سال ٣٨٩ هَ . ق . به نحوی از اطاعت آنان بیرون آمد، و مقارن همین اوقات امرای آل افراسیاب حکومت سامانی را در ماوراءالنهر برانداختند، و محمود رسماً خراسان و خوارزم را بر متصرفات خود افزود. محمود از پادشاهان بزرگ ایران و یکی از فاتحان مشهور تاریخ اسلامی و از مردانی است که در تاریخ ایران و اسلام مقام بسیار بزرگی را حائز شده است . او بعد از آنکه برادر خود اسماعیل (٣٨٧-٣٨٨ هَ . ق .) را که به وصیت پدر جانشین او بود از امارت معزول کرد، همه ٔ متصرفات غزنویان را در دست گرفت و بر اثر شجاعت و تدبیر به فتوحات پی درپی ایران و هند توفیق یافت، چنانکه در سال ٤٢١ هَ . ق . که سال فوت او بود از حدود ری و اصفهان تا خوارزم و ولایت گجرات و سواحل عمان در هندوستان در تصرف او بود. او نخستین کسی است که از میان پادشاهان عنوان سلطنت بر وی نهاده شد، و این از لفظ امیر خلف بانو بود (رجوع به مجمل التواریخ و القصص ص ٤٠٦ شود). محمود مردی جنگجو و مدبر و باسیاست و در همانحال متعصب و سختگیر و علاقمند به جمع مال بود. بعد از او پسرش محمد چندماهی حکومت کرد، ولی مسعود که هنگام فوت پدردر عراق بود به خراسان لشکر کشید، و سران سپاه غزنوی محمد را اسیر کردند، و بر مسعود به جای پدر به سلطنت سلام گفتند، و او تا سال ٤٣٢ هَ . ق . سلطنت میراند، و اگر چه مردی شجاع بود ولی شرابخوارگی و عیاشی و سؤتدبیر سلطنت او را از میان برد و مایه ٔ غلبه ٔ آل سلجوق بر ایران شد، و دوره ٔ اول غزنوی با شکست او از سلجوقیان در نزدیک حصار دندانقان مرو (٤٣١ هَ . ق .)، و قتل او به دست غلامانش هنگام فرار از غزنین (٤٣٢ هَ . ق .) به پایان رسید. دربار غزنویان در این دوره مشحون بود به وجود شاعران بزرگ، زیرا دوره ٔ آنان از وجود کسانی برخوردار بود که در اواخر عهد سامانی تربیت شده و در آغاز قرن پنجم هجری قمری شهرت یافته بودند، مانند: فردوسی، عنصری، فرخی، و جز آنان . دوره ٔ دوم حکومت غزنویان : بعد از آخرین شکست سپاهیان غزنوی به سال ٤٣١ هَ . ق . نزدیک حصار دندانقان مرو که سخت ترین انهزام غزنویان از سلجوقیان بود، سلطان مسعود غزنوی به سرعت به جانب غزنین عقب رفت، و به قول خود او که میگفت : «به مرو گرفتیم و هم به مرو از دست برفت » بعد از این شکست خراسان وخوارزم و گرگان و ری و اصفهان از چنگ غزنویان برفت .سلطان مسعود هنگام عقب نشینی به غزنین نامه ای به ارسلان خان از ایلک خانیه ٔ ماوراءالنهر نوشت و از او مدد خواست، و بعد از رسیدن به غزنین نیز بار دیگر این خواهش را تکرار کرد لیکن اثری از یاوری خان مشهود نشد، و تکرار وقایع ناگوار مسعود را روز به روز نومیدتر میکرد تا سرانجام راه هندوستان پیش گرفت، و بنه و اثقال و خزاین و کسان و بستگان را از غزنین بیرون برد، و فرزند خود امیر مودود را امارت بلخ داد، و با خواجه احمدبن محمدبن عبدالصمد وزیر بدانسوی فرستاد. بعد از حرکت از غزنین هنگامی که مسعود و سپاهیانش به نزدیک رباط ماریکله رسیدند غلامان و لشکریان بر خزاین سلطان زدند، و آن را غارت کردند، و امیر محمد را که همراه سلطان آورده بودند به امارت برداشتند، و مسعود را که در رباط ماریکله حصاری شد اسیر کردند، و به قلعه ٔ کسری بردند و در تاریخ یازدهم جمادی الاولی سال ٤٣٢ هَ . ق . بکشتند. امیر مودود بعد از آگهی از واقعه ٔمسعود به غزنین تاخت و کار بساخت، و با محمد و فرزندان و لشکریان عاصی جنگید، و همه ٔ مخالفان پدر را ازمیان برد. دوره ٔ دوم حکومت غزنوی بدینگونه آغاز شد، و از ٤٣٢ تا ٥٨٢ یا ٥٨٣ هَ . ق . یعنی یکصدوپنجاه سال ادامه یافت . در این دوره از مودود تا تاج الدوله خسرو ملک سیزده پادشاه بر جای محمود غزنوی تکیه زدند، که در میان آنان طغرل کافرنعمت (غاصب ) یکی از غلامان غزنوی نیز بود، که عزالدوله عبدالرشید پادشاه غزنوی را در سال ٤٤٠ هَ . ق . به قتل آورد، و تا ٤٤٤ هَ . ق . به غصب حکومت راند. از دوره ٔ سلطنت مودود تا عهد پادشاهی ابراهیم بن مسعود مدتی میان سلجوقیان و غزنویان جنگ و ستیز ادامه داشت تا سلطان ابراهیم و ملک شاه صلح کردند بر اینکه هیچیک از جانبین قصد مملکت دیگری نکند. شاهان غزنوی پس از شکست مسعود از سلاجقه تنهابه افغانستان و سیستان و ولایت سند اکتفا کردند، لیکن به تدریج دایره ٔ حکومت ایشان تنگ تر شد خاصه که سلاطین غوری در این میان قوت میگرفتند، و قلمرو حکومتشان گشایش مییافت، و حتی غزنین را نیز در اواخر عهد غزنویان ؛ یعنی در پایان عهد سلطنت خسرو شاه بن بهرامشاه (٥٤٧-٥٥٥ هَ . ق .) از دست آنان بیرون آوردند، و بنا بر بعضی از اقوال پایتخت غزنویان بعد از این واقعه به لاهور انتقال یافت، تا آن شهر را نیز به سال ٥٨٣ هَ. ق . غیاث الدین غوری بگرفت، و خسرو ملک آخرین پادشاه غزنوی را مقید و محبوس کرد، و سپس او و همه ٔ شاهزادگان غزنوی را از میان برد. دوره ٔ دوم حکومت غزنوی اگر چه از حیث تأثیر در سرنوشت سیاسی ایران بی ارزش است لیکن برای اشاعه ٔ زبان و ادب فارسی خالی از اهمیت نیست، زیرا اولاً ادامه ٔ حکومت در متصرفات غزنوی هندباعث شد که زبان و ادب پارسی در آنجا بیشتر ریشه کند و رواج یابد، و ثانیاً بعضی از پادشاهان غزنوی که بعد از مسعود حکومت کردند غالباً دوستداران شعر و ادب بودند، و عده ای از شاعران بزرگ مانند مسعودبن سعدبن سلمان و عثمان مختاری و سیدحسن غزنوی و سنایی غزنوی و ابوالفرج رونی و جز آنان در دستگاه ایشان زیسته، و ایشان را مدح گفته اند. (از تاریخ ادبیات در ایران تألیف دکتر صفا ج ١ صص ٢١٣ - ٢١٥ وج ٢ صص ٣ - ٥). پادشاهان و امرای غزنوی عبارت بودند از: پسران سبکتکین . ١ - الب تکین . ٣٥١ ٢ -ابواسحاق ابراهیم بن الب تکین . ٣٥٢ ٣ - بلکاتکین (غلام الب تکین ). ٣٥٥ ٤ - پیری (غلام الب تکین ). ٣٦٢ پسران سبکتکین : ٥ - ناصرالدوله سبکتکین (غلام الب تکین ). _(l٥٠k)_ ٦ - اسماعیل بن سبکتکین . ٣٨٧ ٧ - یمین الدوله ابوالقاسم محمودبن سبکتکین . _(l٥٠k)_ ٨ - جلال الدوله محمدبن محمودمکحول . صفر٤٢١ ٩ - ناصر دین اﷲ مسعود [ اول ] ابن محمود . شوال محمد (برای باردوم حکومت کرد و به سال ٤٣٣ هَ . ق . کشته شد). ١٠ - شهاب الدوله ابوسعد مودودبن مسعود (متوفی به سال ٤٤٠ هَ . ق .). ٤٣٣ ١١ - مسعود [ دوّم ] ابن مودود (طفلی که چند هفته حکومت کرد). ٤٤٠ ١٢ - بهاء الدوله ابوالحسن علی بن مسعود [ اوّل ] . رجب ٤٤٠ ١٣ - عزالدوله عبد الرشیدبن محمود . _(l٥٠k)_ طغرل غاصب (غلام محمود بود ٤٠ روز حکومت کرد و به سال ٤٤٤ درگذشت ). ١٤ - جمال الدوله فرخزادبن مسعود. ٤٤٤. ١٥ - ظهیرالدوله ابراهیم بن مسعود، ملک مؤید جلال الدین . ٤٥١ ١٦ - علاءالدوله ابوسعد مسعود [ سوم ] ابن ابراهیم . ٤٩٢ ١٧ - کمال الدوله شیرزادبن مسعود. ٥٠٨ ١٨ - سلطان الدوله ارسلان شاه بن مسعود . ٥٠٩ ١٩ - یمین الدوله بهرامشاه بن مسعود (نایب سنجر). جمادی الاولی ٥١٢ ٢٠ - معزالدوله خسرو شاه بن بهرام . _(l٥٠k)_ ٢١ - تاج الدوله خسرو ملک بن خسرو شاه . ٥٥٥ الفتح الغوری (متوفی به سال ٥٨٢ هَ . ق .) (از معجم الانساب تألیف زامباور ترجمه ٔ عربی چ ١٩٥٢م . صص ٤١٦-٤١٨). رجوع به آل ناصرالدین و ترجمه ٔ طبقات سلاطین اسلام استانلی لین پول صص ٢٥٥ - ٢٦١ و دستور الوزراء، صص ١٣٦ - ١٤٧ و فهرست تاریخ علوم عقلی در تمدن اسلامی تألیف دکتر صفا و تتمه ٔ صوان الحکمة ص ١٨٣ و فهرست سبک شناسی ج ١ و ٢ و فهرست تاریخ گزیده و دائرة المعارف اسلام ذیل غزنویان و مقاله ٔ اولیور در مجله ٔ آسیائی بنگاله تحت عنوان تنزل سامانیان در جلد پنجم قسمت اول سال ١٨٨٦م . شود.

غزنویان . [ غ َ ن َ وی یا ] (اِخ ) ج ِ غزنوی در حالت رفع، و آن منسوب به غزنه است . صاحب النقودالعربیة (ص ٢٤٦) گوید: غزنویان غلط است و صحیح آن غزنیون میباشد که به طور غلط شهرت یافته وبر زبانها افتاده و کسی بدان توجه نکرده است . رجوع به غزنوی و غزنویه و فهرست النقودالعربیة شود. ◄ سلاطین و حکام غزنوی . رجوع به غزنویان شود.