قاآن

قاآن . (مغولی، اِ) پادشاه ذی شأن عظیم عادل و سخی . (رشیدی ) (غیاث اللغة) (آنندراج ). ◄ لقب پادشاهان ترکستان و چین باشد. (نفایس الفنون ) (رشیدی ) (غیاث اللغه ). خاقان چین . پادشاه چین هرکه باشد. (برهان ). کلمه ٔ مغولی است به معنی شاهنشاه . (جغتائی ص ٣٨٩). لقب پادشاهان مغولستان مانند منگوقاآن و اوکتای قاآن و اختصاصاً به پادشاه اخیر اوگتای قاآن اطلاق میشود. (حاشیه ٔ برهان چ معین ) : خراج کشور قاآن بهایش وزین کمتر نشایستی عطایش . عماد فقیه .

قاآن . (اِخ ) (اوگتای ) پسر سوم چنگیزخان است که به کفایت و رأی و تدبیر و ثبات و وقار معروف و مشهور بوده ولی میل فراوان به همنشینی زنان و شرابخوری داشته و به همین جهت بارها مورد ملامت و مؤاخذه ٔ پدرش چنگیز قرار گرفته است . چون چنگیز به سال ٦٢٤ هَ . ق . درگذشت، قریب دو سال کسی بر تخت سلطنت جلوس نکرد و هیأتی مرکب از شاهزادگان و امیران کارهای مملکتی را اداره می کردند، سپس به موجب وصیت چنگیزخان اوکتای قاآن را به شاهی انتخاب کردند (٦٢٦ هَ . ق .). قاآن در دوران پادشاهی خود (٦٢٦ - ٦٣٩ هَ . ق .) با قدرت و تدبیر به اداره ٔ کشور پرداخت، و با مشورت بزرگان اردوئی بسوی ختا (چین شمالی ) و اردوی دیگری بسوی ایران جهت سرکوبی قطعی سلطان جلال الدین و فتح آذربایجان و کردستان روانه کرد. سپاهیان اوکتای قاآن به سرکردگی جرماغون، غزنین و کابل و سند و زابلستان را کاملاً تصرف کردند. اوکتای قاآن در سال ٦٢٧ یعنی موقعی که سرداران او در ایران و الجزیره و ارمنستان و گرجستان و شام و عراق مشغول تعقیب جلال الدین و تسخیر ممالک او بودند، با دو برادر خویش جغتای و تولی و پسران خود به طرف چین خاص و جلگه ٔ هنگ هو حرکت کرد و سرانجام تا سال ٦٣١ تمام چین شمالی و مملکت کره به تصرف مغول درآمد. قاآن پس از تسخیر چین شمالی حکومت آن دیار را به مشاور مسلمان پدر خود محمود یَلَواج سپرد. پس از فتح چین، ممالک روس و چرکس و بلغار را فتح کرد (٦٣٢ - ٦٣٨) و روسیه از این تاریخ تا دو قرن و نیم (٦٣٦ - ٨٨٦ هَ . ق .) در تحت تسلط مغول و محکوم حکم و اداره ٔ ایشان بود. پس از فتح روسیه نوبت آلمان و لهستان و مجارستان بود که تا سال ٦٣٩ قسمتی از آنها فتح گردید و چون مجاریها (هنگری ها) با مغول از یک نژاد بودند، پس از یک سال مملکت ایشان را رها کرده به همان تبعیت رسمی قناعت نمودند. در سال ٦٣٩ چون خبر فوت قاآن به اروپا رسید، لشکر مغول به آسیا مراجعت کردند ونقشه ٔ تسخیر آلمان و اروپای غربی به انجام نرسید و قسمتی از این نواحی از آسیب حمله ٔ مغول محفوظ ماند. رجوع به فهرست تاریخ مغول تألیف مرحوم اقبال و جهانگشای جوینی و جامع التواریخ رشیدی شود.