ملک‌الشعرای بهار | مثنویات | شماره ۴۹ - انسان و جهان بزرگ

به نام برازنده نام‌ها کز آغازها داند انجام‌ها خداوند عرش و خداوند فرش گراینده هر دو گیتی به عرش فروزنده عقل و جان و سخن برازنده این جهان کهن ز دور اندربن پهنه بیکران چو بینی بر این تافته اختران تو گویی که آنان به یکجا درند همه زآسمان بر زمین بنگرند همی دان که هر اختری بی‌گمان زمین است و آن دیگران آسمان ز هر اختری به آسمان بنگری همین پهنه بیکران بنگری درین حقه هر اختری مهره‌ایست ز بازی به هر مهره‌ای بهره‌ایست درون یکی حقه لاجورد شتابان بسی مهره گرد گرد ز چاکی پنجه مهره‌باز یکی در نشیب و یکی در فراز در این پهنه آشوب ما و تو چیست که ما و تویی اندرین پهنه نیست بسیط زمین با همه آب و تاب بود جزئی از پیکر آفتاب همو هست از ذره‌ای پست‌تر بر پیکر آفتابی دگر همان آفتاب دگر بی‌گمان بود جزئی از پیکر آسمان بود آسمان پرتوی بی‌قرار ز اندیشه ذات پروردگار به گیتی درون ما و تو چیستیم اگر هستی اینست ما نیستیم زمانه کز اومان سراسر گله است وز اخترش در هر دلی ولوله است فروزنده مهر و ماه است و بس کمین بنده پادشاهست و بس من و تو چو کرمیم و همچون گیاه به بستانسرای یکی پادشاه اگر این گیا مرد و آن کرم زیست به بستانسرای ملک جرم نیست بکوش‌ای گیا تا درختی شوی به باغ امل نیک‌بختی شوی که بر تو بسوزد دل باغبان به چشم اندر آییش روز و شبان نگر تا چه گفته است استاد طوس بدانجاکه از مرگش آید فسوس «یکی مرغ بر کوه بنشست و خاست» «نه‌افزود برکوه و نز وی بکاست» «من آن مرغم و این جهان کوه من» «چو مردم جهان را چه اندوه من» سخن کرده کوته وگرنه جهان نه کوهست و مردم نه مرغی بر آن به کوهی که‌خورشیدازآن‌دره‌ایست بسیط زمین کمتر از ذره‌ایست من و تو برین ذره باری که‌ایم درین کبریا و منی بر چه‌ایم بزرگی چنانست و خردی چنین بزرگست ذات جهان‌آفرین برو سعی کن تا چو گل در بهار بخندی به رخساره روزگار مشو بی‌بها ژاژ و بی‌برگ خس که در بوستان‌ها نیایی به کس میاموز آیین ناپاک خار که جز سوختن را نیایی به کار بدین‌خردی‌ای کودک پوی‌پوی چه خیزی که ناگه درافتی به‌روی بیندیش و آهنگ بیشی مکن جوانی بباید تو پیشی مکن ز بیشی و پیشی دلت خون شود دو چشمانت مانند جیحون شود طلایه کند پیشرو را سراغ خورد میوه پیشرس را کلاغ