منوچهری | دیوان اشعار | مسمطات | در وصف خزان و مدح سلطان مسعود غزنوی
/vâže/
گنجور؛ اشعار فارسی
خیزید و خز آرید که هنگام خزانست باد خنک از جانب خوارزم وزانست آن برگ رزان بین که بر آن شاخ رزانست گویی به مثل پیرهن رنگرزانست دهقان به تعجب سر انگشت گزانست کاندر چمن و باغ، نه گل ماند و نه گلنار طاووس بهاری را، دنبال بکندند پرش ببریدند و به کنجی بفکندند خسته به میان باغ به زاریش پسندند با او ننشینند و نگویند و نخندند وین پر نگارینش بر او باز نبندند تا بگذرد آذر مه و آید (سپس) آذار شبگیر نبینی که خجسته به چه دردست کرده دو رخان زرد و برو پرچین کردست دل غالیه فامست و رخش چون گل زردست گوییکه شب دوش میو غالیه خوردست بویش همه بوی سمن و مشک ببردست رنگش همه رنگ دو رخ عاشق بیمار بنگر به ترنجای عجبیدار که چونست پستانی سختست و درازست و نگونست زردست و سپیدست و سپیدیش فزونست زردیش برونست و سپیدیش درونست چون سیم درونست و چو دینار برونست آکنده بدان سیم درون لؤلؤ شهوار نارنج چو دو کفه سیمین ترازو هردو ز زر سرخ طلی کرده برونسو آکنده به کافور و گلاب خوش و لؤلؤ وانگاه یکی زرگر زیرکدل جادو با راز به هم باز نهاده لب هر دو رویش به سر سوزن بر آژده هموار آبی چو یکی جوژک از خایه بجسته چون جوژگکان از تن او موی برسته مادرش بجسته سرش از تن بگسسته نیکو و باندام جراحتش ببسته یک پایک او را ز بن اندر بشکسته وآویخته او را به دگر پای نگونسار وان نار بکردار یکی حقه ساده بیجاده همه رنگ بدان حقه بداده لختی گهر سرخ در آن حقه نهاده توتو سلب زرد بر آن روی فتاده بر سرش یکی غالیهدانی بگشاده واکنده در آن غالیه دان سونش دینار وان سیب چو مخروط یکی گوی تبرزد در معصفری آب زده باری سیصد بر گرد رخش بر، نقطی چند ز بسد وندر دم او سبز جلیلی ز زمرد واندر شکمش خردک خردک دو سه گنبد زنگی بچهای خفته به هر یک در، چون قار دهقان به سحرگاهان کز خانه بیاید نه هیچ بیارامد و نه هیچ بپاید نزدیک رز آید، در رز را بگشاید تا دختر رز را چه به کارست و چه باید یک دختر دوشیزه بدو رخ ننماید الا همه آبستن و الا همه بیمار گوید که شما دخترکان را چه رسیدهست؟ رخسار شما پردگیان را که بدیدهست؟ وز خانه شما پردگیان را که کشیدهست؟ وین پرده ایزد به شما بر که دریدهست؟ تا من بشدم خانه، در اینجا که رسیدهست؟ گردید به کردار و بکوشید به گفتار تا مادرتان گفت که من بچه بزادم از بهر شما من به نگهداشت فتادم قفلی به در باغ شما بر بنهادم درهای شما هفته به هفته نگشادم کس را به مثل سوی شما بار ندادم گفتم که برآیید نکونام و نکوکار امروز همی بینمتان «بارگرفته» وز بار گران جرم تن آزار گرفته رخسارکتان گونه دینار گرفته زهدانکتان بچه بسیار گرفته پستانکتان شیر به خروار گرفته آورده شکم پیش و ز گونه شده رخسار من نیز مکافات شما باز نمایم +اندام شما یک به یک از هم بگشایم از باغ به زندان برم و دیر بیایم چون آمدمی نزد شما دیر نپایم اندام شما زیر لگد خرد بسایم زیرا که شما را به جز این نیست سزاوار دهقان به درآید و فراوان نگردشان تیغی بکشد تیز و گلوباز بردشان وانگه به تبنگویکش اندر سپردشان ور زانکه نگنجند بدو در فشردشان بر پشت نهدشان و سوی خانه بردشان وز پشت فرو گیرد و بر هم نهد انبار آنگه به یکی چرخشت اندر فکندشان برپشت لگد بیست هزاران بزندشان رگها ببردشان، ستخوانها بکندشان پشت و سر و پهلو به هم اندر شکندشان از بند شبانروزی بیرون نهلدشان تا خون برود از تنشان پاک، بیکبار آنگاه بیارد رگشان و ستخوانشان جایی فکند دور و نگردد به کرانشان خونشان همه بردارد و جانشان و روانشان وندر فکند باز به زندان گرانشان سه ماه شمرده نبرد نام و نشانشان داند که بدان خون نبود مرد گرفتار یک روز سبک خیزد، شاد و خوش و خندان پیش آید و بردارد مهر از در و بندان چون در نگرد باز به زندانی و زندان صد شمع و چراغ اوفتدش بر لب و دندان گل بیند چندان و سمن بیند چندان چندانکه به گلزار ندیدهست و سمنزار گوید که شما را به چسان حال بکشتم اندر خمتان کردم و آنجا بنگشتم از آب خوش و خاک یکی گل بسرشتم کردم سر خمتان به گل و ایمن گشتم بانگشت خطی گرد گل اندر بنبشتم گفتم که شما را نبود زین پس بازار امروز به خم اندر نیکوتر از آنید نیکوتر از آنید و بیآهوتر از آنید زندهتر از آنید و بنیروتر از آنید والاتر از آنید و نکو خوتر از آنید حقا که بسی تازهتر و نوتر از آنید من نیز از این پس ننمایمتان آزار از مجلستان هرگز بیرون نگذارم وز جان و دل ودیده گرامیتر دارم بر فرق شما آب گل سوری بارم با جام چو آبی به هم اندر بگسارم من خوب مکافات شما باز گزارم من حق شما باز گزارم به بتاوار آنگاه یکی ساتگنی باده بر آرد دهقان و زمانی به کف دست بدارد بر دو رخ او رنگش ماهی بنگارد عود و بلسان بویش در مغز بکارد گوید که مرا این میمشکین نگوارد الا که خورم یاد شه عادل مختار سلطان معظم ملک عادل مسعود کمتر ادبش حلم و فروتر هنرش جود از گوهر محمود و به از گوهر محمود چونانکه به از عود بود نایره عود دادهست بدو ملک جهان خالق معبود با خالق معبود کسی را نبود کار شاهی که ز مادر ملک و مهتر زادهست گیتی بگرفتهست و بخوردهست و بدادهست ملک همه آفاق بدو روی نهادهست هرچ آن پدرش مینگشاد او بگشادهست هرگز به تن خود به غلط در نفتادهست مغرور نگشتهست به گفتار و به کردار شاهی که بر او هیچ ملک چیر نباشد شاهی که شکارش به جز از شیر نباشد یک نیمه گیتی ستد و سیر نباشد تا نیمه دیگر بگرد دیر نباشد این یافتن ملک به شمشیر نباشد باید که خداوند جهاندار بود یار امسال که جنبش کند این خسرو چالاک روی همه گیتی کند از خارجیان پاک تا روی به جنبش ننهد ابر شغبناک صافی نشود رهگذر سیل ز خاشاک چون باد بجنبد نبود خود ز پشه باک چون آتش برخیزد، تیزی نکند خار شیریست بدانگاه که شمشیر بگیرد نینی که تهیدست خود او شیر بگیرد اصحاب گنه را به گنه دیر بگیرد آنگه که بگیرد، زبر و زیر بگیرد گر خاک بدان دست یک استیر بگیرد گوگرد کند سرخ، همه وادی و کهسار آن روز که او جوشن خر پشته بپوشد از جوشن او موی تنش بیرون جوشد چندان بزند نیزه که نیزه بخروشد بندش به هم اندرشود از بسکه بکوشد دشمن ز دو پستان اجل شیر بنوشد بگذارد حنجر به دم خنجر پیکار ای شاه! تویی شاه جهان گذران را ایزد به تو دادهست زمین را و زمان را بردار تو از روی زمین قیصر و خان را یک شاه بسنده بود این مایه جهان را با ملک چکارست فلان را و فلان را خرس از در گلشن نه و خوک از درگلزار هر کو به جز از تو به جهانداری بنشست بیدادگرستای ملک و بیخرد و مست دادار جهان ملک وقف تو کردست بر وقف خدا هیچکسی را نبود دست از وقف کسان دست بباید بسزا بست نیکو مثلی گفتهست «النار ولا العار» جدان تو از مادر از بهر تو زادند از دهر بدین ملک ز بهر تو فتادند این ملک به شمشیر برای تو گشادند خود ملک و شهی خاصه ز بهر تو نهادند زین دست بدان دست، به میراث تو دادند از دهر بد این شه را، این ملکت بسیار تا تو به ولایت بنشستی چو اساسی کس را نبود با تو درین باب سپاسی زین، دادگری باشی و زین حق بشناسی پاکیزهدلی، پاک تنی، پاک حواسی کز خلق به خلقت نتوان کرد قیاسی وز خوی و طبیعت نتوان کردن بیزار ای بار خدای و ملک بار خدایان ای نیزه ربای به سر نیزه ربایان ای راهنمای به سر راهنمایان ای بسته گشای در هربسته گشایان ای ملک زداینده هر ملکزدایان ای چاره بیچاره وای مفرغ زوار ای بار خدای همه احرار زمانه کز دل بزداید لطفت بار زمانه کردار تو ضد همه کردار زمانه در پشت عدویت تو کنی بار زمانه از پای افاضل تو کنی خار زمانه وز بستر غفلت تو کنی ما را بیدار تو زانچه بگفتند بسی بهتر بودی برجان و روان پدرانت بفزودی چندانکه توانستی رحمت بنمودی چندانکه توانستی ملکت بزدودی کشتی حسنات و ثمراتش بدرودی دشوار تو آسان شد و آسان تو دشوار بسته مشواد آنچه به نصرت بگشادی پاینده همی بادا هرچ آن تو نهادی همواره همیدون به سلامت بزیادی با دولت و با نعمت و با حشمت و شادی وز تو بپذیراد ملک هر چه بدادی وز کید جهان حافظ تو باد جهاندار
باز دگر باره مهر ماه در آمد جشن فریدون آبتین به بر آمد عمر خوش دختران رز به سر آمد کشتنیان را سیاستی دگر آمد دهقان در بوستان همی سحر آمد تا ببرد جانشان به ناخن و چنگال دخترکان سیاه زنگیزاده پیش وضیع و شریف روی گشاده مادرشان هیچگون به دایه نداده وز در گهوارهشان به در ننهاده بر سر گهوارهشان به روی فتاده مروحه سبز در دو دست همه سال دخترکان بیست بیست خفته به هر سو پهلو بنهاده بیست بیست به پهلو گیسو در بسته بیست بیست به گیسو گیسوشان سبز و گیسو از سر زانو هر یکی از ساعدین مادر و بازو خویشتن آویخته به اکحل و قیفال شیر دهدشان به پای، مادر آژیر کودک دیدی کجا به پای خورد شیر؟ مادرشان سرسپید و جمله شده پیر و ایشان پستان او گرفته به زنجیر دهقان روزی ز در درآید شبگیر گوید: کان دختران گربز محتال مادرتان پیر گشت و پشت به خم کرد موی سر او سپید گشت و رخش زرد تا کی ازین گندهپیر، شیر توان خورد سرد بود لامحاله هر چه بود سرد من نه مسلمانم و نه مرد جوانمرد گر سرتان نگسلم زدوش به کوپال آنگه رزبانش را بخواند دهقان دو پسر خویش را، دو پسر رزبان هر یک داسی بیاورند یتیمان برده به آتش درون و کرده به سوهان حنجره و حلقشان ببرند ایشان نادره باشد گلو بریدن اطفال! نادرهتر آنکه طفلکان نخروشند خون ز گلو بر نیاورند و نجوشند وان کشندگان سختکوش بکوشند پس به کواره فرو نهند و بپوشند در طمع آنکه کشته را بفروشند اینت عجایب حدیث و اینت عجب حال آنگه آرند کشته را به کواره بر سر بازارکان نهند به زاره آید بر کشتگان هزار نظاره پره کشند و بایستند کناره نه به قصاصش کنند خلق اشاره نه به دیت پادشاه خواهد ازو مال بلکه بخرند کشته را ز کشنده گه به درشتی و گه به خواهش و خنده ای عجبی تا بوند ایشان زنده نایدشان مشتری تمام و بسنده راست چو کشته شوند و زار فکنده آیدشان مشتری و آید دلال زود بخرندشان ز حال نگشته هرگز که خریده بود دختر کشته! کشته و برکشته چند روز گذشته در کفنی هیچ کشته را ننبشته روز دگر آنگهی به ناوه و پشته در بن چرخشتشان بمالد حمال باز لگد کوبشان کنند همیدون پوست کنند از تن یکایک بیرون به سرشان برنهند و پشت و ستیخون سخت گران سنگی از هزار من افزون تا برود قطره قطره از تنشان خون پس فکند خونشان به خم در قتال چون به خم اندر ز خشم او بخروشد تیر زند بیکمان و سخت بکوشد مرد سر خمش استوار بپوشد تا بچگان از میان خم بنجوشد آید هر ساعتی و پس بنیوشد تا شنود هیچ قیل و تا شنود قال چون بنشیند زمی معنبر جوشه گوید کایدون نماند جای به نوشه در فکند سرخ مل به رطل دو گوشه روشن گردد چهار گوشه گوشه گوید کاین میمرا نگردد نوشه تا نخورم یاد شهریار عدومال بار خدای جهان خلیفه معبود نیکو مولود و نیک طالع مولود گویی محمود بود بیش ز مسعود؟ نینی مسعود هست بیش ز محمود همچو سلیمان که بیش بود ز داوود بیشتر از زال بود رستم بن زال باش! که آن پادشه هنوز جوانست نیمرسیده یکی هزبر دمانست این رمه گوسفند سخت کلانست یک تنه تنها بدین حظیره شبانست گرگ بر اطراف این حظیره روانست گرگ بود بر لب حظیره علی حال گرگ یکایک توان گرفت، شبان را صبر همیباید این فلان و فلان را هر که همیخواهد از نخست جهان را دل بنهد کارهای صعب و گران را هر که بجنباند این درخت کلان را از بر او مرغکان زنند پر و بال عاقبت کار نیک باید فردا عاقبت کار، نیک باشد حقا روی نهادهست کار شاه به بالا دیده ما روشنست و کار هویدا ایزد کردهست وعده با ملک ما کش برساند به هر مراد دل امسال مملکت خانیان همه بستاند بر در ما چین خلیفتی بنشاند مرز خراسان به مرز روم رساند لشگر شرق ار عراق در گذراند باز ندارد عنان و باز نماند تا نزند در یمن سناجق اقبال زود شود چون بهشت گیتی ویران بگذرد این روزگار سختی از ایران روی به رامش نهد امیر امیران شاد و بدو شاد این خجسته وزیران دست به میشاه را و دل به هژیران دیده به روی نکو و گوش به قوال ای ملک! ایزد جهان برای تو کردهست ما همه را از پی هوای تو کردهست هر چه بکردای ملک سزای تو کردهست نیکوکاری که او به جای تو کردهست عالم خاک کف دو پای تو کردهست عز و جل ایزد مهیمن متعال هر چه تو اندیشه کردیای ملک از پیش آنهمه ایزد ترا بداد و از آن بیش هر چه بخواهی کنون بخواه و میندیش کت برساند به کام و آرزوی خویش ای ملک این ملک را تو دانی معنیش ملک بگیر و سر خوارج بفتال بنشین در بزم بر سریر به ایوان خرگه برتر زن از سرادق کیوان در کن ز آهنگ رزم خصم زمیدان درگذر این تیر دلشکاف ز سندان از دل گردان برآر زهره به پیکان در سر مردم بکوب مغز، به کوپال سال هزاران هزار شاد همیباش یاد همی دارمان و یاد همیباش با دهش دست و دین و داد همیباش میر همیباش و میرزاد همیباش جمله برین رسم و این نهاد همیباش قدر تو هر روز و روزگار تو چون فال
آب آنگور بیارید که آبانماهست کار یکرویه به کام دل شاهنشاهست وقت منظر شد و وقت نظر خرگاهست دست تابستان از روی زمین کوتاهست آب انگور خزانی را خوردن گاهست که کس امسال نکردهست مر او را طلبی شاخ انگور کهن دخترکان زاد بسی که نه از درد بنالید و نه برزد نفسی همه را زاد بیکدفعه، نه پیش و نه پسی نه ورا قابلهای بود و نه فریادرسی اینچنین آسان فرزند نزادهست کسی که نه دردی متواتر بگرفتش، نه تبی چون بزاد آن بچگان را، سر او گشت به خم وندر آویخت به روده، بچگان را، به شکم بچگان زاد مدور تنه، بیقد و قدم صد و سی بچه اندر زده دو دست به هم دو تکز در شکم هریک، نه بیش و نه کم نه در ایشان ستخوانی، نه رگی، نه عصبی چون نگه کرد بدان دخترکان مادر پیر سیر بودند یکایک، چه صغیر و چه کبیر کردشان مادر بستر همه از سبز حریر نه خورش داد مر آن بچگکان را و نه شیر نه شغب کردند آن بچگکان و نه نفیر بچه گرسنه دیدی که ندارد شغبی؟ رزبان گفت چه رایست و چه تدبیر همی مادر این بچگکان را ندهد شیر همی نه به پروردنشان باشد آژیر همی نه رهاشان کند از حلقه زنجیر همی بمرند این بچگان گرسنه بر خیر همی بیم آنست که دیوانه شومای عجبی رفت رزبان، چو رود تیر به پرتاپ همی به رز اندر بکشید آب ز دولاب همی گفت اگر شیر ز مادر نشود یاب همی این توانم که دهمتان شب و روز آب همی مرد باید که کند سعی در این باب همی تا خداوند پدیدار کندتان سببی بچگانش بنهادند تن خویش برآب نچخیدند و نجنبیدند از بستر خواب گرد کردند سرین محکم کردند رقاب رویها یکسره کردند به زنگار خضاب دادشان رزبان پیوسته سرآبی چو گلاب نشد از جانبشان غایب، روزی و شبی گفت پندارم کاین دخترکان زان منند چون دل و چون جگر و چون تن و چون جان منند تا بباشند بدین رز در مهمان منند رز، فردوس منست، ایشان رضوان منند تا درین باغ و درین خان و درینمان منند دارم اندر سرشان سبز کشیده سلبی رزبان تاختنی کرد به شهر از رز خویش در رز بست به زنجیر و به قفل از پس و پیش بود یک هفته به نزدیکی بیگانه و خویش ز آرزوی بچه رز، دل او خسته و ریش گفت کم صبر نماندهست درین فرقت بیش رفت سوی رز، با تاختنی و خببی در چو بگشاد، بدان دخترکان کرد نگاه دید چون زنگی هر یک را دو روی سیاه جای جای بچه تابان چون زهره و ماه بچه سرخ چو خون و بچه زرد چو کاه سر نگونسار ز شرم و رخ تیره ز گناه هر یکی با شکم حامل و پرماز لبی رزبان را به دو ابروی برافتاد گره گفت: لا حول و لا قوه الا بالله ابن بلایه بچگان را ز چه کس آمده زه همه آبستن گشتند به یک شب که و مه نیست یک تن به میان همگان اندر به اینچنین زانیه باشد بچه هر عنبی نوزتان مادر شش روز نباشد که بزاد نوزتان ناف نبریده و از زه نگشاد نوزتان سینه و پستان به دهن بر ننهاد نوزتان روی نشست و نوزتان شیر نداد همه آبستن گشتید و همه دیو نژاد این مکافات چنین باشدتان اجر شبی راست گویید که این قصه و این نادره چیست وانکه آبستنتان کرد بگویید که کیست این چه بیشرمی و بیباکی و بیدادگریست جای آنست که باید به شما بر بگریست نه یکی و نه دو و نه سه، هشتاد و دویست این همه دخت بسودن نتواند عزبی دختران رز گفتند که: ما بیگنهیم ما تن خویش به دست بنیآدم ننهیم ما همه سربسر آبستن خورشید و مهیم ما توانیم که از خلق زمان دور جهیم نتوانیم که از ماه و ستاره برهیم ز آفتاب و مهمان سود ندارد هربی روز هر روزی، خورشید بیاید بر ما خویشتن برفکند بر تن ما و سر ما چون شب آید برود خورشید از محضر ما ماهتاب آید و درخسبد در بستر ما وین دو تن دور نگردند ز بام و در ما نکند هیچ کس این بیادبان را ادبی بچگان ما ماننده شمس و قمرند زانکه همصورت و همسیرت هر دو پدرند تابناکند ازیرا که دو علوی گهرند بچگان آن بنسبتر که ازین باب گرند چهره و رنگ و رخ و عادت آبا سپرند تهمت آلوده نگردند به دیگر سببی رزبان گفت که این مخرقه باور نکنم تا به تیغ حنفی گردن هر یک نزنم تا شکمشان ندرم، تا سرشان برنکنم تا به خونشان نشود معصفری پیرهنم تا فراوان نشود تجربت جان و تنم کاین خشوکان را جز شمس و قمر نیست آبی اگر ایدونکه به کشتن نمرند این پسران آن خورشید و قمر باشند این جانوران زان کجا نیست مه روشن و خورشید مران به نسب باز شوند این پسران با پدران و گر ایدونکه بباشند ز پشت دگران از پس کشتن زنده نشوند، ای وربی! رزبان آمد و حلقوم همه باز برید قطرهای خون به مثل از گلوی کس نچکید نه بنالید از ایشان کس و نه کس بتپید باز آمد همگانرا سوی چرخشت کشید به لگد ناف و زهار همه از هم ببرید که از ایشان، به تن اندر شده بودش غضبی پوست هر یک بفکند و ستخوان و جگرش خونشان کرد به خم اندر و پوشید سرش پس به صاروج بیندود همه بام و برش جامه گرم برافکند پلاسین ز برش پنج شش ماه زمستانی نگشاد درش دو ربیع و دو جمادی و تمام رجبی آمد آنگاه چنانچون متکبر ملکی تا ببیند که چه بودهست بهر کودککی به خم اندر نگرید، از شب رفته سه یکی دید اندر خم سنگین همه را گشته یکی بارخ رخشان چون گرد مهی برفلکی بر سماوات علی بر شده زیشان لهبی رزبان گفت که این لعبتکان بیگنهند هیچ شک نیست که از نسبت خورشید و مهند از سوی ناف و ز پشت دو گرانمایه شهند عیبشان نیست اگر مادرکانشان سیهند گاه آنست که از محنت و سختی برهند جای آنست که امروز کنم من طربی مجلسی سازم با بربط و با چنگ و رباب با ترنج و بهی و نرگس و با نقل و کباب بگسارم به صبوح اندر، زین سرخ شراب که همش گونه گل بینم و هم بوی گلاب گویم آنگاه بدان قطره یک داروی خواب یاد باد ملکی، ذوحسبی، ذونسبی ملک شیردل پیلتن پیلنشین بوسعید بن ابوالقاسم بن ناصر دین نه من و نیمش تیغی که بدو جوید کین سه رش و نیم، درازی یکی قبضه ازین از عباد ملک العرش نکوکارترین خوشخویی، خوش سخنی خوشمنشی، خوشحسبی ملک حق و ملکزاده چو مسعود بود کز سخا و کرم کلی موجود بود میر کز گوهر پاکیزه محمود بود همچو محمود بنای کرم و جود بود هر کجا عود بود، بوی خوش عود بود ندمد بوی ز هر چوبی و از هر حطبی میر باید که چنو راد و ملکزاده بود ایزدش فر و شکوه ملکی داده بود هند بگشاده و آمل همه بگشاده بود لشکر صعب سوی ترک فرستاده بود در دل قیصر بیم و فزع افتاده بود تا بیارند به غزنین سر او بر خشبی ملک العرش همه ملک به مسعود سپرد کشور عالم، هر هفت برو بر بشمرد جمله زنگار همه هند به شمشیر سترد ملکت هند بد و سخت حقیر آمد و خرد ندبی ملک سپاهان را یازید و ببرد روم را ماندهست اکنون که بیازد ندبی تا جهان باشد، خسرو به سلامت ماناد ایزد از ملکت او چشم بدان دور کناد تن او تازه جوان باد و دلش خرم و شاد پیشه او طرب و مذهب او دانش و داد دشمن و دوست به کام دل این خسرو باد مرساناد خداوند به رویش تعبی