مهرگان

مهرگان . [ م ِ رَ / رِ / رْ ] (اِ) مهر و محبت پیوستن . (برهان ). مهر و محبت و دوستی . (ناظم الاطباء). ◄ نام روز شانزدهم از هر ماه . (برهان ). روز مهر از ماه مهر و آن روز شانزدهم است . (آنندراج ) (از جهانگیری ). روز شانزدهم مهر ماه و عیدی از اعیاد ایرانی است برای مطابقت نام روز با نام ماه . - جشن یا عید مهرگان ؛ ایرانیان در این روز جشنی عظیم کنند که بعد از جشن و عید نوروز از آن بزرگتر جشنی نباشد و همچنانکه نوروز را عامه و خاصه می باشد مهرگان را نیز عامه و خاصه هست و تاشش روز تعظیم این جشن کنند. ابتدا از روز شانزدهم وآن را مهرگان عامه خوانند و انتها روز بیست و یکم وآن را مهرگان خاصه خوانند. و سبب جشن مهرگان آنکه فارسیان گویند در این روز خدای متعال زمین را بگسترانید و اجساد را مقرون به ارواح کرد و بعضی گفته اند دراین روز ملائکه یاری و مددکاری کاوه ٔ آهنگر کردند بردفع ضحاک، و فریدون در این روز بر تخت پادشاهی نشست پیش از آنکه کاوه دفع ضحاک نماید. و زمره ای گفته اندکه فریدون در این روز ضحاک را در بابل گرفت و به کوه دماوند فرستاد که دربند کنند و مردمان بسبب این مقدمه جشنی عظیم کردند و عید نمودند و بعد از آن حکام را مهر و محبت بر رعایا بهم رسید و چون مهرگان به معنی محبت پیوستن است بنابراین بدین نام موسوم گشت . و بعضی دیگر گویند که فارسیان را پادشاهی بود مهر نام داشت و بغایت ظالم بود و او در نصف ماه به جهنم واصل گردید. بدین سبب آن روز را مهرگان نام کردند و معنی آن مردن پادشاه ظالم باشد چه مهر به معنی مردن و گان به معنی پادشاه ظالم هم آمده است . و گویند اردشیر بابکان تاجی که بر آن صورت آفتاب نقش کرده بودند در این روز بر سر نهاد و بعد از او پادشاهان عجم نیز دراین روز همچنان تاجی بر سر اولاد خود نهادندی و روغن بان که آن درختی است، بجهت تیمن و تبرک بر بدن مالیدندی، و اول کسی که در این روز نزدیک پادشاهان عجم آمدی موبدان و دانشمندان بودندی و هفت خوان از میوه همچو شکر و ترنج و سیب و بهی و انار و عناب و انگور سفید و کنار با خود آوردندی، چه عقیده ٔ فارسیان آن است که هرکس در این روز از هفت میوه ٔ مذکور بخورد و روغن بان بر بدن بمالد و گلاب بیاشامد و بر خود و دوستان خود بپاشد در آن سال از آفات و بلیات محفوظ باشد. و نیک است در این ایام نام بر فرزند نهادن و کودک ازشیر باز کردن . (از برهان ) (از آنندراج ) (از جهانگیری ). مهمترین عید ایرانیان جنوب غربی . در واقع مهمترین روز نقطه ٔ اصلی یا مبداء اساسی سال همانا روز اعتدال خریفی بوده است (ظاهراً آغاز سال - نظیر سال قدیم عرفی یهود از پاییز بود نه از بهار). این روز ظاهراً عید میترا = مهر (خدای نور و آفتاب ) بوده، و چون روز مزبور در غالب سالها در ماه «باغیادیش » واقع می شده، لذا اسم این ماه از همین عید اقتباس شده که ماه عید بغ - یعنی میترا - باشد (بغ، در پارسی باستان اگرچه اصلاً به معنی مطلق خدایان بوده، لکن بعدها بتدریج به طریق علم به غلبه به میترا اطلاق شده ) چنانکه ماه بابلی معادل آن، یعنی تشری، ماه شمس (خدای آفتاب ) بود، و ماه زردشتی معادل آن در ادوار بعد همان مهرماه بوده است و همچنین در ماههای ارمنی، اسم ماهی که معادل این ماه است «مهکان » نام دارد، که ظاهراً از اسم عید مهرگان اخذ شده، چنانکه اسم ماه سغدی معادل آن «فغکان » به اسم عید بغ (در سغدی فغ) ظاهراً اثری ازاسم قدیم ماه باغیادیش است . روز شانزدهم هر ماه - که به مهر روز موسوم است - مخصوص به فرشته ٔ فروغ، یعنی مهر است . در روز مهر از ماه مهر ایرانیان جشن بسیار بزرگی برپا میداشتند. بقول بندهشن مشیا و مشیانه (آدم و حوای آریائیان ) در چنین روزی تولد یافته اند. این جشن بزرگ شش روز طول می کشید و از روز شانزدهم مهرآغاز می گردید و به روز بیست و یکم - که رام روز باشد - ختم می شد. روز آغاز را «مهرگان عامه » و روز انجام را «مهرگان خاصه » می گفتند. در ایران در عهد بسیار قدیم فقط دو فصل داشتند، اول تابستان، دوم زمستان، نوروز جشن آغاز تابستان است و مهرگان جشن آغاز زمستان . جشن مهرگان بسیار سرورانگیز و بانشاط بود. «کتزیاس » می نویسد که پادشاهان هخامنشی هرگز نمی بایست مست شوند مگر در روز جشن مهرگان که لباس ارغوانی می پوشیدند و در باده پیمایی با میخوارگان شرکت می کردند. مورخ دیگر «دوریس » می نویسد که در جشن، پادشاه می رقصید. بقول «استرابون » خشثرپاون (شهربان ) ارمنستان در جشن مهرگان بیست هزار کره اسب برسم ارمغان به دربار هخامنشی هدیه میفرستاد. اردشیر بابکان و خسرو انوشروان دراین روز جامه ٔ نو به مردم می بخشیدند. نوشته اند که در این جشن موبدان موبد خوانچه ای که در آن لیمو و شکرو نیلوفر و به و سیب و یک خوشه ٔ انگور سفید و هفت دانه مورد گذاشته شده بوده زمزمه کنان نزد شاه می آورد.جشن مهرگان در تمام آسیای صغیر نیز معمول بود و از آنجا با آیین مهر (مهرپرستی ) به اروپا سرایت کرد. «کومن » مستشرق بلژیکی در کتاب خود «آیین میترا» گوید: بدون شک جشن مهرگان که درممالک روم قدیم، روز ظهور خورشید تصور می شده و آن را «روز ولادت خورشید مغلوب ناشدنی » می گفته اند به بیست و پنجم ماه دسامبر کشیده شده و بعد بسبب نفوذ دین عیسی در اروپا روز ولادت مسیح قرار داده شده است . (نقل به اختصار از یشتها، و خرده اوستای پورداود و گاه شماری تقی زاده ) : ملکا جشن مهرگان آمد جشن شاهان و خسروان آمد. رودکی . مهرگان آمد جشن ملک افریدونا آن کجا گاو خوشش بودی برمایونا. دقیقی . خجسته مهرگان آمد سوی شاه جهان آمد بباید داد داد او را بکام دل بهرچت کر. دقیقی . پرستیدن مهرگان دین اوست تن آسائی و خوردن آیین اوست . فردوسی . بکرد اندر آن کوه آتشکده بدو تازه شد مهرگان و سده . فردوسی . مهرگان جشن فریدون ملک فرخ باد بر تو ای همچو فریدون ملک فرخ فال . فرخی . بگشاد مهرگان در اقبال برجهان فرخنده باد بر ملک شرق مهرگان . فرخی . شب مهرگان بود و من مدح گویم خداوند را هر شب مهرگانی . فرخی . مهرگانت خجسته بادو دلت برکشیده بر اسب شادی تنگ . فرخی . مهرگان آمد گرفته فالش از نیکی مثال نیک روز و نیک جشن و نیک وقت و نیک حال . عنصری . ای امیر مهربان این مهرگان خرم گذار فر و فرمان فریدون ورز بافرهنگ و هنگ . منوچهری . آمد خجسته مهرگان جشن بزرگ خسروان نارنج و نار و ارغوان آورد از هر ناحیه . منوچهری . به فرصت بنده میفرستد با خدمت نوروز و مهرگان . (تاریخ بیهقی چ ادیب ج ١ ص ٢٤٢). ما را چون مهرگان بگذشت فریضه است به بست یا به بلخ رفتن . (تاریخ بیهقی ص ٤١١). امیر ره به مهرگان بنشست نخست در صفه ٔ سرای نو. (تاریخ بیهقی ص ٥١٠). آدینه و مهرگان و ماه نو بادندخجسته هر سه بر خسرو. قطران . ز رومت کاروان آورد نوروز ز قیصور آرد اکنون مهرگانت . ناصرخسرو. خزان از مهرگان دارد پیامی سوی هر باغ و دشت و مرغزاری . ناصرخسرو. جشن مهرگان هم او [ فریدون ] نهاد. (نوروزنامه ). مهرگان بر تو همایون باد و از تأثیر بخت سال سرتاسر همه ایام تو چون مهرگان . معزی . مهرگان نو درآمد بس مبارک مهرگان فال سعد آورد و روز فرخ و بخت جوان . ازرقی . با مهرگان چو نیک فتاد اتفاق عید خون ریز و برگ ریز پدید آمد و عیان . سوزنی . آمد خجسته موسم قربان به مهرگان خون ریز این بهم شد با برگ ریز آن . سوزنی . بجوی مهر من ای نوبهار حسن که من بکارت آیم همچون به مهرگان آتش . رشید وطواط. - مهرگان خاصه ؛ آخرین روز از روزهای ششگانه ٔ عید مهرگان، یعنی روز بیست و یکم ماه مهر. و رجوع به ترکیب بعد شود. - مهرگان عامه ؛ نخستین روز ازروزهای ششگانه ٔ عید مهرگان، یعنی روز شانزدهم ماه مهر. رجوع به ترکیب قبل شود. ◄ نام ماه خزان، و آن مدت ماندن آفتاب است در برج میزان . (غیاث ). نام ماه هفتم از سال شمسی باشد و آن بودن آفتاب عالمتاب است در برج میزان که ابتدای فصل خزان است . (برهان ). فصل پاییز : کرد شاها مهرگان از دست گشت روزگار باغ را کوته دو دست از دامن فروردجان . ضمیری . تا در سمنستان نتوان یافتن سمن چون باد مهرگان بوزد بر سمنستان . فرخی . بشکفی بی نوبهار و پژمری بی مهرگان بگریی بی دیدگان و بازخندی بی دهن . منوچهری . ماه فروردین به گل چم ماه دی بر بادرنگ مهرگان بر نرگس و فصل دگر بر سوسنه . منوچهری . تا وقت مهرگان همه گیتی چو زر بود از آب تیرماهی و از باد مهرگان . منوچهری . تو ای ضعیف خرد ناصبی که در غم من چو زر بید به ایام مهرگان شده ای . ناصرخسرو. گه وعده به باغ مهرگان داد گه باز به دشت نوبهارم . ناصرخسرو (دیوان چ دانشگاه ص ١٧٢). باد مهر مهرگان چون برفکند چرخ رااز ابر تیره پیرهن . ناصرخسرو. مهرگان دیر درکشید و سرما قوت نکرد چون امیر نصربن احمد مهرگان و ثمرات او بدید، عظیمش خوش آمد. (چهارمقاله ص ٥٠). در تموزم ببندد آب سرشک کز دمم باد مهرگان برخاست . خاقانی . برکشیده تیغ اسد چون آفتاب اندر اسد در تموز از آه خصمان مهرگان انگیخته . خاقانی . ذکر تو به باغ خاطر من شاخی است که مهرگان ندیده ست . خاقانی . تف تموز دارد در سینه حاسدت وز آه سرد هر نفسش باد مهرگان . کمال اسماعیل . ◄ در اصطلاح موسیقی، نام نوای یازدهم است در میان دوازده مقام فارابی و در کتاب صفی الدین ارموی مقام یازدهم مهرگان یاد شده که لحن آن بر ما مجهول است . (مجله ٔ موسیقی دوره ٔ جدید شماره ٔ ٩٧ ص ١١١). - مهرگان بزرگ ؛ نام پرده ای است از موسیقی . (جهانگیری ). نام مقامی است از موسیقی که آن را بزرگ خوانند. (برهان ). نام لحنی است از موسیقی که در جشن مهرگان متداول بوده . (از آنندراج ). - مهرگان خردک ؛ نام پرده ای است از موسیقی . (جهانگیری ). مقامی است از موسیقی که آن را کوچک خوانند. (برهان ). لحنی است از موسیقی که در جشن مهرگان متداول بوده . (از آنندراج ) : چون مطربان زنند نوا بخت اردشیر گه مهرگان خردک و گاهی سپهبدان . منوچهری . - مهرگان کوچک ؛ مهرگان خردک که مقامی است از موسیقی . (از برهان ). و رجوع به مهرگان خردک در همین ترکیبات شود.