ناصرخسرو | دیوان اشعار | قصاید | قصیده شماره ۳

آزرده کرد کژدم غربت جگر مرا گوئی زبون نیافت ز گیتی مگر مرا در حال خویشتن چو همی ژرف بنگرم صفرا همی برآید از انده به سر مرا گویم: چرا نشانه تیر زمانه کرد چرخ بلند جاهل بیدادگر مرا گر در کمال فضل بود مرد را خطر چون خوار و زار کرد پس این بی‌خطر مرا؟ گر بر قیاس فضل بگشتی مدار چرخ جز بر مقر ماه نبودی مقر مرا نی‌نی که چرخ و دهر ندانند قدر فضل این گفته بود گاه جوانی پدر مرا «دانش به از ضیاع و به از جاه و مال و ملک» این خاطر خطیر چنین گفت مر مرا با خاطر منور روشنتر از قمر ناید به کار هیچ مقر قمر مرا با لشکر زمانه و با تیغ تیز دهر دین و خرد بس است سپاه و سپر مرا گر من اسیر مال شوم همچو این و آن اندر شکم چه باید زهره و جگر مرا اندیشه مر مرا شجر خوب برور است پرهیز و علم ریزد ازو برگ و بر مرا گر بایدت همی که ببینی مرا تمام چون عاقلان به چشم بصیرت نگر مرا منگر بدین ضعیف تنم زانکه در سخن زین چرخ پرستاره فزون است اثر مرا هر چند مسکنم به زمین است، روز و شب بر چرخ هفتم است مجال سفر مرا گیتی سرای رهگذران است‌ای پسر زین بهتر است نیز یکی مستقر مرا از هر چه حاجت است بدو بنده را، خدای کرده‌است بی‌نیاز در این رهگذر مرا شکر آن خدای را که سوی علم و دین خود ره داد و سوی رحمت بگشاد در مرا اندر جهان به دوستی خاندان حق چون آفتاب کرد چنین مشتهر مرا وز دیدن و شنیدن دانش یله نکرد چون دشمنان خویش به دل کور و کر مرا گر من در این سرای نبینم در آن سرای امروز جای خویش، چه باید بصر مرا؟ ای ناکس و نفایه تن من در این جهان همسایه‌ای نبود کس از تو بتر مرا من دوستدار خویش گمان بردمت همی جز تو نبود یار به بحر و به بر مرا بر من تو کینه‌ور شدی و دام ساختی وز دام تو نبود اثر نه خبر مرا تا مر مرا تو غافل و ایمن بیافتی از مکر و غدر خویش گرفتی سخر مرا گر رحمت خدای نبودی و فضل او افگنده بود مکر تو در جوی و جر مرا اکنون که شد درست که تو دشمن منی نیز از دو دست تو نگوارد شکر مرا خواب و خور است کار توای بی‌خرد جسد لیکن خرد به است ز خواب و ز خور مرا کار خر است سوی خردمند خواب و خور ننگ است ننگ با خرد از کار خر مرا من با توای جسد ننشینم در این سرای کایزد همی بخواند به جای دگر مرا آنجا هنر به کار و فضایل، نه خواب و خور پس خواب و خور تو را و خرد با هنر مرا چون پیش من خلایق رفتند بی‌شمار گرچه دراز مانم رفته شمر مرا روزی به پر طاعت از این گنبد بلند بیرون پریده گیر چون مرغ بپر مرا هرکس همی حذر ز قضا و قدر کند وین هر دو رهبرند قضا و قدر مرا نام قضا خرد کن و نام قدر سخن یاد است این سخن ز یکی نامور مرا واکنون که عقل و نفس سخن‌گوی خود منم از خویشتن چه باید کردن حذر مرا؟ ای گشته خوش دلت ز قضا و قدر به نام چون خویشتن ستور گمانی مبر مرا قول رسول حق چو درختی است بارور برگش تو را که گاو توئی و ثمر مرا چون برگ خوار گشتی اگر گاو نیستی؟ انصاف ده، مگوی جفا و مخور مرا ای آنکه دین تو بخریدم به جان خویش از جور این گروه خران بازخر مرا دانم که نیست جز که به سوی توای خدا روز حساب و حشر مفر و وزر مرا گر جز رضای توست غرض مر مرا ز عمر بر چیزها مده به دو عالم ظفر مرا واندر رضای خویش تو، یارب، به دو جهان از خاندان حق مکن زاستر مرا همچون پدر به حق تو سخن گوی و زهد ورز زیرا که نیست کار جز این‌ای پسر مرا گوئی که حجتی تو و نالی به راه من از نال خشک خیره چه بندی کمر مرا