نایب السلطنه

نایب السلطنه . [ ی ِ بُس ْ س َ طَ ن َ ] (ع ص مرکب، اِ مرکب ) آنکه به نیابت از طرف پادشاهی که به سن قانونی نرسیده و صغیر است امور سلطنت را تعهد کند.

نایب السلطنه . [ ی ِ بُس ْ س َ طَن َ ] (اِخ ) لقب کامران میرزا پسر ناصرالدین شاه قاجاراست، وی پدرزن محمدعلی شاه و وزیر جنگ او بود و با مشروطه خواهان نظر خوبی نداشت و محمدعلی شاه را به برانداختن مجلس شورای ملی تشجیع و تحریض میکرد. وی به سال ١٢٧٢ هَ . ق . درگذشت . رجوع به تاریخ مشروطه ٔ ایران تألیف احمد کسروی ص ٢٠٣ و ٢٠٧ و کامران میرزا شود.

نایب السلطنه . [ ی ِ بُس ْ س َ طَ ن َ ] (اِخ ) عباس میرزا، ملقب به نایب السلطنة پسر ارشد و ولی عهد فتحعلی شاه قاجار است . وی در زمان سلطنت پدر خویش در جنگ های متعدد سرداری سپاه ایران را به عهده داشت . به اتفاق مورخان مردی شجاع و باکفایت بود، در سال ١٢١٨ هَ . ق . که دولت روس بطرف گنجه لشکر کشید و آن شهر را محاصره و تصرف کرد، خبر سقوط گنجه و قتل عام اهالی مسلمان آن در دربار شاه قاجار غوغائی برانگیخت و بر اثر آن در حدود ٥٥ هزار تن لشکری به جنگ با روسیه بسیج گشت وروانه ٔ ایروان شد، فرماندهی این سپاه را عباس میرزا عهده دار بود. نخستین برخورد سپاه عباس میرزا با لشکریان روس در ربیعالاول ١٢١٩ اتفاق افتاد. این سلسله جنگ ها که ابتدا با پیروزی هائی همراه بود قریب ٨ سال مدت گرفت و سرانجام به علت سازش و تبانی نهانی دولت انگلیس با روس ها و نرسیدن قوای کمکی به عباس میرزا [ که دلیرانه می جنگید ]، در اصلاندوز به شکست لشکریان ایران منتهی گشت و در تاریخ ٢٩ شوال سال ١٢٢٨ به انعقاد عهدنامه ای انجامید که بمناسبت محل انعقاد آن که قریه ٔ گلستان از توابع قراباغ بود به عهدنامه ٔ گلستان معروف گشت . بر اساس فصل سوم این عهدنامه قسمت وسیعی ازخاک قفقازیه به تصرف روسیه درآمد، سیزده سال بعد باز جنگی بین قوای روس و ایران درگرفت . در این جنگ نیزفرماندهی سپاه ایران با عباس میرزا نایب السلطنه بود، و به علت نرسیدن آذوقه و مواجب سپاهیان از تهران و بی کفایتی فتحعلی شاه و غرض ورزی درباریانش شجاعت ها و جانفشانی های عباس میرزا به جائی نرسید، سپاه ایران شکست خورد و در تاریخ ٥ شعبان ١٢٤٣ در قریه ٔ ترکمانچای عهدنامه ای بین قوای فاتح و مغلوب بسته شد و بر اثر آن دولت روس مقدار دیگری از خاک ایران را تصرف و شاه ایران را به پرداخت غرامت جنگ ملزم نمود. عباس میرزا گذشته از جنگ با روس ها، در سال ١٢٣٦ نیز فرماندهی سپاه ایران را در جنگ با سپاهیان عثمانی به عهده داشت و به بایزید و ارزروم لشکر کشد و با عقد عهدنامه ای از پیشروی در خاک عثمانی صرف نظر کرد. پس از عقد عهدنامه ٔ ترکمانچای، عباس میرزا به حکمرانی ایالت آذربایجان مشغول گشت و با تجهیز قوا به فکر تصرف هرات بود که اجل مهلتش نداد و در سن ٦٤سالگی به سال ١٢٤٩ هَ . ق . در مشهد درگذشت . پس از مرگ وی، فتحعلی شاه قاجار باآنکه خود پسران متعددی داشت، فرزند نایب السلطنة را به جانشینی خود انتخاب کرد. وی محمدمیرزا نام داشت وپس از وفات جد خویش به نام محمدشاه تاج گذاری کرد.