پشتو

(پَ تُ) (اِ.) از زبان‌های ایرانی شرقی که بیشتر در باختر و جنوب افغانستان و شمال باختری پاکستان رواج دارد.<br>

(پَ تُ) (اِ.) از زبان‌های ایرانی شرقی که بیشتر در باختر و جنوب افغانستان و شمال باختری پاکستان رواج دارد.

پشتو. [ پ َ / پ ُ ] (اِخ ) یا پختو نام لهجه ای در افغانستان و آن شعبه ای است از زبانهای ایرانی . (دائرةالمعارف اسلامی ج ١ ص ١٥٢). پشتو ظاهراً از لفظ پشتون یا پختون آمده است که نام قبیله ای از آریاهای ایرانی است . آقای عبدالحی حبیبی آورده اند: ...این زبان اصلا جزء زبانهای هندواروپائی است و با زبانهای قدیم آریائی مانند سانسکریت و زندقرابت مستقیم دارد... این زبان منسوب به قوم پشتون است لفظ پشتون در ریگویدا پکهت آمده و با نام بخدی، بختی که در کتاب اوستا برای باختر و بلخ ذکر شده ربط دارد. هرودوت مورخ یونانی آنرا پکتیس و پکتویس و سرزمین آنها را پکتیکا ذکر کرده و بطلمیوس هم آنرا پکتین نوشته است پس نام پشتو از همان پکهت - پکتویس -پکتین ساخته شده و پشتو و پختو تلفظ میشود... در پشتو سی حرف موجود است که بیست و شش حرف آن صامت و چهار مصوت است . آثار ادبی پیش از اسلام این زبان بدست نیامده ولی بعد از قرن اول هجری اشعار و منظوماتی موجود است که بر حیات ادبی این زبان در اوائل اسلام دلالت میکند. کتاب پته خزانه (گنجینه ٔ پنهان ) که بسال ١١٤٢هَ . ق . ١٧٢٩ م . در قندهار نوشته شده باستناد کتب قدیمه ٔ پشتو برخی از منظومات و اشعار پشتو را که به قرن دوم هجری تعلق دارد نقل کرده است . شعرای قدیم پشتوکه اشعارشان تاکنون بدست ما رسیده بقرار ذیل است : قدیم ترین شاعر پشتو که یک منظومه ٔحماسی او را مؤلف کتاب پته خزانه به استناد تاریخ سوری نقل کرده امیر کرور پسر امیر پولاد سوری است که بسال ١٣٩ هَ . ق ./ ٧٥٦ م .در مندش غورامیر بود و بسال ١٥٤ هَ . ق ./ ٧٧٠ م . درجنگلهای پوشنج هرات مرده است . دیگر از شعرای قدیم که اشعار وی را پته خزانه از کتاب لرغونی پشتانه یعنی افغانهای قدیم نقل کرده ابومحمد هاشم بن زیاد السروانی بستی است که بسال ٢٢٣ هَ . ق ./ ٨٣٧ م . در سروان هلمند متولد شد وی بزبان پشتو کتاب دسالووزمه یعنی نسیم ریگستان را نوشته است . دیگر از شعرای قدیم پشتو شیخ رضی لودی برادرزاده ٔ شیخ حمید لودی پادشاه ملتان است که در حدود سال هزار مسیحی میزیست . شعرای دیگر که پیش از سال هزار مسیحی درگذشته اند بقرار ذیل اند بیتنی در حدود سال هزار مسیحی، اسماعیل سربنی در حدودسال هزار مسیحی، شیخ اسعد سوری شاعر دربار سوریهای غور (متوفی بسال ٤٢٥ هجری / ١٠٣٣ م .) شکارندوی بن احمد کوتوال فیروزکوه غور متوفی در حدود سال ١١٥٠ م . ملک یار غرشین متوفی در حدود سال ١١٥٠ م . تایمنی متوفی در حدود سال ١١٥٠ م . قطب الدین بختیار کاکی بن احمدبن موسی متولد بسال ٥٧٥ هَ . ق ./ ١١٧٩ م . و متوفی بسال ٦٣٣ هَ . ق ./ ١٢٣٥ م .، شیخ تیمن بن کاکر متوفی در حدود سال ١١٥٠ م . شیخ متی بن شیخ عباس بن عمربن خلیل متوفی بسال ٦٢٣ هَ . ق ./ ١٢٢٦ م .، باباهوتک متولد بسال ٦٦١ هَ . ق ./ ١٢٦٢ م . و متوفی بسال ٧٤٠ هَ . ق ./ ١٣٣٩م .، سلطان بهلول لودی متوفی بسال ٨٩٤ هَ . ق ./ ١٤٨٨م . خلیل خان نیازی متوفی در حدود سال ١١٨٨ م . اکبر زمین داوری متوفی در حدود سال ١٣٥٠ م . شیخ عیسی مِشوانی متوفی در حدود سال ١٤٦٥ م . شیخ بستان بریخ متوفی در حدود سال ٩٩٨ هَ . ق ./ ١٥٥٩ م .، ملاالف هوتک متوفی در حدود سال ١٥٩١ م .، ملامست زمند متوفی در حدود سال ٩٥٠ هَ . ق ./ ١٥٤٣ م .، میرزاخان انصاری متوفی در حدود سال ١٥٩١ م .، دولت اﷲ لوانی متوفی در حدود سال ١٥٩١ م . زرغون خان نورزی فراهی متوفی بسال ٩٢١ هَ . ق ./ ١٥١٥ م . دوست محمد کاکر متوفی در حدود سال ٩٠٠ هَ . ق ./ ١٤٩٤ م . علی سرور لودی متوفی بسال هزار هَ . ق ./ ١٥٩١ م .. بعد از سال هزار هجری شعراء و مصنفان بسیاربزبان پشتو سخن گفته اند از آن جمله خوشحال خان ختک وعبدالرحمن بابا متولد بسال ١٠٤٢ هَ . ق ./ ١٦٣٢ م . وحمید مهمند متوفی در حدود سال ١٦٩٠ م . و پیرمحمد کاکر متوفی در حدود سال ١٧٧٠ م . از بعد از سال هزار هجری کتب و دیوانهای بسیار بزبان پشتو موجود است که عدد آنها به پانصد میرسد و آن کتب در دین و تصوف و تبلیغ و شعر و ادب و فلسفه و اخلاق و فقه و طب و غیره است در ذیل نام برخی از آنها ذکر میشود: ١ - قدیم ترین کتابی که بزبان پشتو نوشته شده ولی نسخه ٔ آن موجود نیست اما مؤلف پته خزانه از آن ذکر میکند کتاب سالووزمه یعنی نسیم ریگستان است که مؤلف آن زبدةالفصحا ابومحمد هاشم بن زیارالسروانی البستی است و بسال ٢٢٣ هَ . ق ./ ٨٣٧ م . در سروان هلمند متولد و بسال ٢٩٧ هَ . ق ./ ٩٠٩ م . در بست وفات یافته . وی از شاگردان ادیب معروف عرب بن خلاد ابوالعیناست و کتاب سالو و زمه را در بحث اشعار عرب نوشته است و مؤلف کتاب پته خزانه وجود این کتاب را بنقل از لرغونی پشتانه نوشته است . ٢ - تذکرةالاولیای افغان که بعد از سال ٦١٢ هَ . ق . ١٢١٥/ م . در ارغسان قندهار نگاشته شده و مؤلف آن سلیمان بن بارک خان قوم ماکوصابزی است . این کتاب شرح حال بسیاری از شعرا و اولیاء افغان را آورده است و بسال ١٣١٩ هَ . ش . در کابل شش صفحه آن در جلد اول پشتانه شعرا عکس برداری شده و نشر یافته است . ٣ - دخدای مینه یعنی محبت خدا که مجموعه ٔ اشعار شیخ متی قوم خلیل است این شاعر در سال ٦٢٣ هَ . ق ./ ١٢٢٦ م . متولد و بسال ٦٨٨ هَ . ق ./ ١٢٨٩ م . درگذشته است و در قلات قندهار مدفون است . ٤ - اعلام اللوذعی فی الاخبار اللودی . کتابی بود بزبان پشتو از احمدبن سعید لودی که بسال ٦٨٦ هَ . ق ./ ١٢٨٧ م . در شرح حال خاندان شاهان لودی نوشته و اشعار وی در آن کتاب نقل شده است . ٥ - تاریخ سوری تألیف محمدبن علی البستی در شرح حال خاندان شاهان غور که قصاید قدیم دربار شاهان سوری و غوری بزبان پشتو در این کتاب آمده است سه کتاب مذکور در حدود سال ١٢٠٠ م . تألیف شده است . ٦ - لرغونه پشتانی یعنی افغانهای قدیم تألیف شیخ کته بن یوسف بن متی قوم خلیل است که در حدود سال ٧٠٠ هَ . ق ./ ١٣٠٠ م . نوشته شده و حاوی شرح حال بسیاری از مشاهیر شعرا و علما و بزرگان است و مؤلف کتاب پته خزانه بسی از آثار ادبی زبان پشتو را از این کتاب نقل کرده است . ٧ - تذکرةالاولیاء افغان تألیف شیخ قاسم بن شیخ قدم بن محمد زاهدبن میردادبن سلطان بن شیخ کته سابق الذکر است که شیخ قاسم در ٩٥٦ هَ . ق ./ ١٥٤٩ م . در بدنی پشاور متولد و بسال ١٠١٦ هَ . ق ./ ١٦٠٧ م . وفات یافته است . ٨ - دفتر شیخ مَلی، تألیف آدم بن ملی بن یوسف بن مندی بن خوشی بن کندبن خوشبون است که در شرح حال فتوحات سوات و تقسیم زمین های آنجا در حدود ٨٢٠ هَ . ق ./ ١٤١٧ م . نوشته شده است . ٩ - تاریخ کجوجان رانی زی حاوی تاریخ سوات و بنیر که در حدود سال ٩٠٠ هَ . ق ./ ١٤٩٤ م . نوشته شده است . ١٠ - غَرغَشت نامه منظومه ٔ دوست محمد کاکر ولد بابرخان که بسال ٩٢٩ هَ . ق ./ ١٥٢٢ م . نظم شده و حاوی شرح غرغشت و دیگر بزرگان افغان بود. ١١ - بوستان اولیا تألیف شیخ بوستان ولد محمد اکرم قوم بُریخ که بسال ٩٩٨هَ . ق ./ ١٥٨٩ م . در شوراوک قندهار نوشته شده و مؤلف آن در سال ١٠٠٢ هَ . ق ./ ١٥٩٣ م . در احمدآباد گجرات وفات یافته است . ١٢ - خبر البیان تألیف بایزید پیرروشان ولد عبداﷲ متولد بسال ٩٣٢ هَ . ق ./ ١٥٢٥ م . مدفون در بته پور حاوی تبلیغات مسلکی وی . ١٣ - مخزن الاسلام آخوند درویزه بن گدابن سعدی متوفی ١٠٤٨ هَ . ق ./ ١٦٣٨ م . که در پشاور مدفون است و کتابش حاوی مسائل دینی و تبلیغات مخالف پیرروشان است . ١٤ - کلید کامرانی تألیف کامران خان بن سدوخان سرسلسله ٔ قوم سَدوزائی است که بسال ١٠٣٨ هَ . ق ./ ١٦٢٨ م . آنرا در شهر صفای قندهار نوشته و شرح حال بسی از شعرا و بزرگان افغان را در آن نگاشته است . ١٥ - تحفه ٔ صالح تألیف ملااله یا رالکوزائی که تذکره ٔ رجال مشهور افغان است در حدود سال ١٥٩٠ م . ١٦ - سلوک الغزاة تألیف ملامست زمند در حدود ١٦١٠ م . حاوی مضامین تبلیغی درباره ٔ جهاد. ١٧ - ارشاد الفقراء منظوم خانم نیک بخته بنت شیخ اله داد قوم مموزی که بسال ٩٦٩ هَ . ق ./ ١٥٦١ م . منظوم شده است . ١٨ - ترجمه ٔ منظوم بوستان سعدی که زرغونه بنت ملادین محمد کاکر در سال ٩٠٣ هَ . ق ./ ١٤٩٧ م . منظوم داشته . ١٩ - دیوان رابعة حاوی اشعار وی در سال ٩١٥ هَ . ق ./ ١٥٠٩ م . گرد آمده است . ٢٠ - پته خزانه یعنی گنجینه ٔ پنهان تألیف محمدبن داودخان هوتک تذکرةالشعرای مهم زبان پشتو که در سال ١١٤٢ هَ . ق ./ ١٧٢٩ م . در قندهار به امر شاه حسین هوتک نوشته و این کتاب درسال ١٣٢٣ در کابل به تصحیح و تحشیه ٔ عبدالحی حبیبی از پشتو تولنه نشر شده است . محمد هوتک متولد بسال ١٠٨٤ هَ . ق ./ ١٦٥٣ م . دو کتاب دیگر هم به پشتو نوشته که یکی خلاصةالفصاحة و دیگر خلاصةالطب نام دارد. غیر از این : کتب بسیار از نظم و نثر در پشتو موجود است که در اینجا ذکر نشده و بسی هم غیرمطبوع مانده است . ازعصر احمدشاه بابا پشتو در افغانستان زبان دربار شاهان بوده و اولین کتاب درسی آنرا در عصر احمدشاهی پیرمحمد کاکر بنام معرفةالافغانی نوشته است بعد از آن اولین دستور افعال زبان پشتو در سال ١٢٢٠ هَ . ق ./ ١٨٠٥) در هند بنام ریاض المحبة از طرف نواب محبت خان پسر حافظ رحمت اﷲخان مشهور قوم بریخ افغان نوشته شده و نواب اﷲ یارخان پسر دیگر حافظ رحمت خان بسال ١٢٢٢ هَ . ق ./ ١٨٠٨ م . کتاب لغات پشتو را بنام عجائب اللغات نوشت . در حدود سال ١٢٩٠ هَ . ق ./ ١٨٧٣ م . امیر شیر علیخان القاب مأمورین و عناوین عسکری را به پشتو ترجمه کرد و بعد از سال ١٣٠٠ هَ . ق ./ ١٨٨٢ م . کتب بسیار بزبان پشتو در کابل نشر شد بعد از سال ١٩٢٠ م . که پشتومرکه (انجمن ادبی پشتو) در کابل تأسیس شد کتب درسی و دستور زبان و لغات پشتو را نوشتند ولی در حدود سال ١٩٣٧ م . در کابل پشتو تولنه (فرهنگستان پشتو) تأسیس و بسی از کتب درسی - علمی و ادبی - بزبان پشتو طبع و نشر شد - انتهی . مسئله ٔ احیای زبان پشتو حلقه ای از سلاسل فریب و رشته ای از حبائل حیله ٔ سیاست های غربی است که برای تجزیه و تفریق ملل شرقی از دیرباز گسترده شده است و درست بدان ماند که امروز ملت فرانسه زبان غنی و بلیغ خود را بلهجه ٔ برتن یا باسک و ایران زبان فردوسی و حافظ را بزبان ولایتی سمنانی و بلوچی تبدیل کردن خواهد و مکروا و مکراﷲ و اﷲ خیرالماکرین . (قرآن ٣ / ٥٤). ◄ مرطبان سفالین باشد و معرب آن بستوق است . (برهان قاطع). و آنرا بشتو نیز خوانند. (فرهنگ جهانگیری ). بستوی ترشی و غیره .

پشتو. [ پ َ ] (اِخ ) نام کوهی درسَدَن رستاق . (مازندران و استراباد رابینو ص ١٢٦).