پوربهای جامی

پوربهای جامی . [ ب َی ِ ] (اِخ ) از شعرای معروف خراسان، مردی مستعد و فاضل بود. آباء و اجداد او قضات ولایت جام بوده اند و اومردی خوش طبع بود، بدین پایه سر فرو نیاورد، و همواره با مستعدان نشستی و بیشتر اوقات، در هرات روزگار گذرانیدی . وی شاگرد مولانا رکن الدین جنابذی است که به قبائی مشهور شده . او نخست مداح خواجه وجیه الدین زنگی بن خواجه طاهر فریومدی مستوفی خراسان بود و سپس بتبریز رفت و با خواجه همام الدین مشاعره کرد و آنجا در دستگاه خواجه شمس الدین جوینی صاحب دیوان در آمد و از مداحان او گردید. وفات پوربها بسال ٦٩٩ هَ . ق . است و وی در بحور مشکله قصائد دارد و این غزل او راست : بر بیاض آفتاب از شب رقم خواهد کشید ماه را بر صفحه ٔ خوبی قلم خواهد کشید یارب این یک قطره خون کو را همی خوانند دل تا کی از بیداد مهرویان الم خواهد کشید امشب ای شمع از سربالین بیماران مرو بیدلی سر در گریبان عدم خواهد کشید بر حذر باش امشب ای همسایه ٔ بیت الحزن کز سرشک چشم من دیوار نم خواهد کشید میکشد بار غم محبوب و میگوید بها هر که عاشق شد ضرورت بار غم خواهد کشید. و این قصیده هم او راست در مدح خواجه وجیه الدین زنگی در اصطلاح و لغت مغولی وبسیار مستعدانه گفته و برین نسق شعر، بگفته ٔ دولتشاه، در دواوین استادان کم دیده شده است . و آن این است : قصیده ای کرده روح با لب لعل تو نوکری محبوب ازبکی و نگاری و چادری نوئین نیکوانی و ترغو لب ترا از قند صدتغار بریزد بساوری در یرلغ غم تو ز بس ناله های سخت خون شد دل چریک و رعایا و لشکری هندوستان زلف ترا چشم ترک تو بلغاق کرده همچو قشون نکودری قامان طره های تو چون کلک بخشیان کردند مشق بر رخ تو خط ایغوری تا باسقاق عشق تو در ملک دل نشست از یارغوی هجر تو برخاست داوری کردند نرگه بر لب جیحون چشم من خیل خیال تو چو تومان یساوری کوچ و قلان خویش بدیوان عشق تو گه جان دهم بمالی و گه سر بقبجوری تمغاجی غم تو زد از اشک آل من تمغای سرخ بر ورق زرّ جعفری کردم تکشمشی لبت و جان ببوسه ای سورغامشی نمیکند از راه کافری تا بشمشی کنیم بهم در مجادله زین قصه پیش داور آفاق یکسری بیلگا الغ بتکجی قاآن اعظم آنک دارد ره بتکجی و راه بهادری ای صاحبی که هست به یرلیغ حکم تو ترک و مغول و تازی و رومی و بربری ارتاق گشت با لقبت تا بشرق و غرب تنسخ برد برای تو خورشید خاوری تتقاولان عقل تو در راه مملکت بستند دست فتنه و جور از ستمگری بر شیوه ٔ سخای تو آش عطا دهند با ورجیان بکاسه ٔ زرین مشتری قوشجی همت تو ز بهر قراتغو بربست بال نسر بپر کبوتری هر کو عنایت تو اغز لامشی کند بر سر کشد برندق او چرخ چنبری آن کس که او رسید بیاسای حکم تو در خاک تیره خشت لحد کرد بر سری اختاجی ٔ سیاستت از قمچی ٔاجل در گردن عدوی تو بندد دو چنبری پور بها دعاجی ٔ درگاه دولتت گشتست اشکبارو غم او نمیخوری سوغات حضرت تو فرستاد این دعا یادش مگر بخاطر عاطر درآوری نوشد مگر ز سرغوت انعام عام تو در طوی بخشش تو ایاغ توانگری یا وشمشی کند چو کنی تربیت ورا در شعر با نظامی و قطران و انوری هرگز نگفته اند درین اصطلاح شعر فردوسی و دقیقی و بندار و عنصری نشنیده است در عرب و در عجم کسی زینسان قصیده ای ز معزی و بحتری تا هست کار ملک بیاسای پادشاه تا هست حکم شرع بدین پیمبری در حفظ خویش ایزدت اسرامشی کناد پاینده باد ذات تو از فضل تنگری . و نیز اوراست : همی تا بود نزد اهل خرد سقرلاط افزون بها از لکین بمان جاودان شادمان دوست کام خدایت حفیظ ونصیر و معین . (از آنندراج در کلمه ٔ لکین بمعنی نمد). و نیز از اوست : پیش باز آمدند و چوک زدند چوک چون اشتران لوک زدند. (چوک زدن بمعنی زانو زدن شتر و مجازاً بمعنی زانو زدن است تعظیم را. فیه مافیه ص ٣٤٢). هم او راست : گر شد گهری ز درج سیمینت کم در حسن نگشت هیچ تمکینت کم صد ماه ز اطراف رخت می تابد گو باش ستاره ای ز پروینت کم . (از آتشکده ٔ آذر ص ٧٣). و نیز دو قطعه ٔ ذیل او راست که هر دو بسبک محکم و سخته ٔ شعرای درباری سروده شده و پر است از صنایعدقیقه ٔ لفظی و استعارات بعیده بخصوص از نظر تعیین تاریخ انشاء آن قابل توجه است . قطعه ٔ نخستین راجع است به انهدام شهر نیشابور بر اثر زلزله بسال ٦٦٦ هَ . ق . و قطعه ٔ دوم مربوط است به تجدید بنای آن که در سال ٦٦٩ هَ . ق . به حکم اباقاخان صورت گرفته است و هر دو قطعه را از نسخه ٔ کمیاب مجمل فصیحی خوافی نقل میکنیم : ز زخم زلزله زیر و زبر شده ست چنانک سماک زیر سمک شد، سمک فراز سما بجور و قهر برانداختش ز بن بنیاد بکل و جزء فروریختش ز هم اجزا نهاده سر به زمین بی سجود مقصوره مناره قامت خود بی رکوع کرده دوتا کتابخانه نگون، رسم مدرسه مدروس خراب مسجد آدینه، منبر اندروا گمان مبر که ز نقصان او بد این نکبت ز من مپرس اگر نیست باورت که چرا چو حق عنایت بسیار داشت در حق او نظر فکند بر احوال او بچشم رضا چو هیبت نظر وپرتو تجلی او براوفتاد، ز هیبت دراوفتاد ز پا نه از تجلی او کوه طور پاره شده ست کلیم چون بدعا خواست از خدای لقا چو کهنه بود و قدیمی بنای نیشابور نهاد روی سوی او خرابی از هر جا خدای خواست که بازش ز نو بنا سازند بعهد دولت نوشیروان عهد ابقا خدایگان جهان پادشاه روی زمین جهانگشای عدوبند، شاه شهرگشا بسال ششصد و شصت و نه اتفاق افتاد بنا نهادن این شهر شهره ٔ زیبا اواخر رمضان آفتاب و زهره بنور قمر بحوت و عطارد نشسته در جوزا بنا نهادن شهر نوت مبارک باد بعهد دولت تو شهر باد هر صحرا بدولت تو نشابور کهنه نو شد باز بسان پیر خرف گشته کو شود برنا سه چیز باد و بماناد هر سه تا به ابد بقاء خواجه، دگر شهر و شعر پوربها. (ازسعدی تا جامی ص ١٣٦).