پیران

پیران . (اِخ ) از ایلات اطراف ساوجبلاغ مکری آذربایجان و مرکب از سیصد خانوار، زبان آنان کردی و شغلشان زراعت است . ایل پیران در لاهیجان کهنه و در ساوجبلاغ آذربایجان مسکن دارند و مرکز پسوه آنان است و بعضی در سلدوز و اشنوساکن میباشند که قریب صد ده است . نام ایلی از ایلات ساکن اطراف مهاباد. (جغرافیای سیاسی کیهان ص ١٠٩). و نیز رجوع به جغرافیای تاریخی غرب ایران ص ١٦٠ شود.

پیران . (اِخ ) پهلوانی مشهور از توران و سرلشکر افراسیاب فرزند ویسه . (برهان ) (جهانگیری ). نام سپه سالار افراسیاب . صاحب قاموس الاعلام ترکی آرد: یکی از قهرمانان افراسیاب پادشاه مشهور توران است . در جنگهائی که بر اثرقتل سیاوش میان ایران و توران بوقوع پیوست عساکر توران بفرمان پیران دلاوریها کردند. شرح مبسوط و مفصل این رزمها را فردوسی با قدرت شاعرانه تصویر کرده است .پیران پیرانه سر در مبارزه ٔ با گودرز یکی از پهلوانان سالخورده ٔ ایران بقتل میرسد و تفصیل مبارزه و مقتول شدن پیران یکی از زیباترین قسمتهای شهنامه ٔ فردوسی است - انتهی . شرح زندگانی وی به اختصار از شاهنامه چنین است : پیران ویسه سپهدار لشکر افراسیاب تورانی وداستان وی در عداد غم انگیزترین داستانهای شاهنامه ٔ فردوسی است . او از سویی دل در گروی مهر ایران دارد، با بزرگان این کشور طریق ادب و احترام می سپرد، هرجا گرهی در کار آنان می افتد بسرانگشت تدبیر می گشاید و هرجا مشکلی رخ میدهد از دل و جان در مقام چاره جوئی است و از سوی دیگر دلش از عشق میهن سرشارست و توسن غدربشاه و وطن را در عرصه ٔ دماغ و تخیل وی مجال سرکشی نیست، در هر مقامی که هست و در هر امری که پای در میان دارد، استوار و پابرجا و دور از دودلی است . از بدحادثات آنکه زمانه نیز همه وقت وی را در معرض آزمایش دارد و زندگانی وی را پهنه ٔ زورآزمائی دو عامل مذکور قرار میدهد. از شاهنامه ٔ فردوسی نمونه های بارز ایران دوستی و وطن پرستی این سردار گرانقدر تورانی را که دورنمای زندگانی وی نیز هست جای بجای نقل میکنیم و ارتباط نظم را توضیحاتی مختصر می افزائیم : سیاوش آزرده از پدر بدربار توران پناهنده میشود اینجا پهنه ٔ تجلی عشق پیران به ایران و ایرانیان است، با شاهزاده ٔ ایرانی مهربانی میکند، و جریره دختر خویش بدو میدهد، هنر تصویر و تجسم داستان از فردوسی است بدینگونه : سیاوش یکی روز و پیران بهم نشستند و گفتند بر بیش و کم بدو گفت پیران کزین بوم و بر چنانی که باشد کسی برگذر... بزرگی و فرزند کاوس شاه سر از بس هنرها کشیده بماه ... ز توران سزاوار و همباز تو نیابم کسی نیز دمساز تو... برادر نداری نه خواهر نه زن چو شاخ گلی بر کنار چمن یکی زن نگه کن سزاوار خویش از ایران بنه درد و تیمار خویش ... پس پرده ٔ من چهارند خرد چو باید ترا بنده بیاد شمرد از ایشان جریره است مهتر بسال که از خوبرویان ندارد همال اگر رای باشد ترا بنده ایست بپیش تو اندر پرستنده ایست سیاوش بدو گفت دارم سپاس مرا همچو فرزند خود می شناس ز خوبان جریره مرا درخورست که پیوند از خان تو بهترست ... زناشوئی سیاوش با جریره بسعی پیران صورت میگیرد و حاصل آن زادن فرودست از جریره . آنگاه پیران از راه دلسوزی و شفقت سیاوش را بر آن میدارد که فرنگیس دختر افراسیاب را نیز بزنی کند تا دلبستگی میان وی و شاه توران نیز هرچه محکمتر شود از این پیوند کیخسرو قدم بگیتی می نهد. روزگاری که افراسیاب با سیاوش بر سر مهربود و بداندیشان میان آن دو را تیره نساخته بودند پیران یار و دمساز و مشیر و مشار سیاوش بود، وی را راهنمائیها و نصیحتها میکرد و بدانگاه که شاهزاده ٔ ایران شهر سیاوش گرد بساخت و پیران را افراسیاب بفرستاد تا گرد کشورها برآید و در کار ملک بنگرد وی از هندوچین به سیاوش گرد رفت و شاهزاده ٔ ایران را بستود و نویدها داد و چون بر اثر بداندوزی گرسیوز، میان سیاوش وشاه غبار تیرگی و کدورت بالا گرفت و سیاوش را بفرمان افراسیاب کشتند پیران کوششها کرد تا شاه را از کین توزی با سر مهر آورد، و فرنگیس را از چنگ روزبانان مردم کشان که بکشتنگاه میبردندش رهایی بخشید و دل پدر را به سخنان گرم بر وی نرم کرد و کوشید تا دستوری یافت که فرنگیس را بشهر ختن فرستد و بدین تدبیر کیخسرو دور از چشم نیا از مادر بزاد و خدمتش را بدستور پیران، شبانان کوهسار کمر بستند. بیخرد و گنگ نمایاندن کیخسرو پیش نیای کین توز و رها ساختن نبیره از مرگ و پیمان ستدن از نیا خود تدبیری و داستانی دیگرست . از پس کشته شدن سیاوش و آگاهی یافتن کیکاوس و رستم از مرگ وی لشکرکشی ها و تاخت و تازهاست که ایرانیان بتوران میکنند و با آنکه پیلسم برادر پیران در طی این جنگها کشته میشود، باز دل پیران از مهر ایران خالی نیست و گاه بگاه جانب داری وی از ایرانیان بچشم می خورد بی آنکه مصالح کشور خویش فروگذارده باشد و حق نعمت شاه خویش نشناسد. پادشاهی هفت ساله ٔ رستم در توران زمین بپایان میرسد و به ایران بازمیگردد. آنگاه گودرز پیر کیخسرو را بخواب می بیند و گیو برای یافتن وی و مادرش فرنگیس رهسپار توران میشود و هفت سال روی آن سرزمین پهناور را بزیر سم اسب می سپارد تا سرانجام شاه را در مرغزاری می یابد که بفرمان پیران بدانجا فرستاده شده بود و بشبانان سپرده . وی را برمیگیرد و با مادر به سیاوش گرد می برد و از آنجا آهنگ ایران میکند. از این گریز به پیران ویسه آگاهی میدهند که : سران سوی ایران نهادند گرم نهانی چنان چون بود نرم نرم نماند این سخن یک زمان در نهفت کس آمد بنزدیک پیران بگفت که آمد ز ایران سرافراز گیو بنزدیک بیداردل شاه نیو سوی شهر ایران نهادند روی فرنگیس و شاه و یل جنگجوی چو بشنید پیران غمی گشت سخت بلرزید بر سان شاخ درخت همی گفت با دل که آمد پدید سخن هرچه گوشم ز مهتر شنید چه گویم کنون پیش افراسیاب مرا گشت نزدیک او تیره آب ز گردان گزین کرد گلباد را چو نستهین گرد پولاد را بفرمود تا ترک سیصد سوار برفتند گرد ازدر کارزار چنین گفت پیران بلشکر که هین مخارید سرها ابر پشت زین سرگیو بر نیزه سازید گفت فرنگیس را خاک باید نهفت ببندید کیخسرو شوم را بداختر پی آن بی بر و بوم را... ترکان از گیو شکست می یابند و شکسته سلیح و گسسته کمر بازمیگردند. ناگزیر، ز لشکر گزین کرد پیران سوار دلیران جنگی دو ره سه هزار بدیشان چنین گفت پیران که زود عنان تگاور بباید بسود... که گر گیو و خسرو به ایران شوند زنان اندر ایران چو شیران شوند نماند برین بوم و بر خاک و آب وزین، داغ دل گردد افراسیاب بدین رفتن از من شناسد گناه نه از گردش اختر و هور و ماه وسپاهیان، بگفتار او سر برافراختند شب و روز یکسر همی تاختند چنین تا بیامد یکی ژرف رود سپه شد پراکنده بی تار و پود... بدیگر کران خفته بد گیو و شاه نشسته فرنگیس بر دیده گاه فرنگیس از آن جایگه بنگرید درفش سپهدار توران بدید دوان شد بر گیو و آگاه کرد بدان خفتگان خواب کوتاه کرد بدو گفت کای مرد با رنج خیز که آمد ترا روزگار ستیز یکی لشکرآمد پس ما دمان بترسم که تنگ اندر آید زمان ترا گر بیابند بیجان کنند دل ما ز درد تو پیچان کنند مرا با پسر هر دو دیده پرآب برد بسته نزدیک افراسیاب گیو فرنگیس را دلداری میدهد و کیخسرو و مادرش را ببالای تند می فرستد و خود جنگ را ساخته، روی بهامون می نهد، دنباله ٔ داستان را از کلام فردوسی بشنوید، چنین : بپوشید درع و بیامد چو شیر همان باره ٔ کوه پیکر بزیر ازین سو سپهبد وزان سو سپاه میانجی شده رود و بربسته راه چو رعد بهاران بغرید گیو ز سالار لشکر همی جست نیو برآشفت پیران و دشنام داد بدو گفت کای بدرگ بدنهاد تو تنها بدین رزمگاه آمدی دلاور بپیش سپاه آمدی کنون خوردنت زخم ژوپین بود تنت را کفن چنگ شاهین بود تو گر کوه آهن بوی یک سوار چو مور اندر آیند گردت هزار کنند این زره در برت چاک چاک چومردار آنگه کشندت بخاک ... از آن پس بغرید گیو سترگ سر سرکشان پهلوان بزرگ که ای ترک بدگوهر دیوزاد که چون تو سپهبد بگیتی مباد بکین سیاوش مرا دیده ای همانا که رزمم پسندیده ای ... ترا خود همی مرد باید چو زن میان یلان لاف مردی مزن کزین ننگ تا جاودان مهتران بگویند با رود رامشگران که تنها همی گیو خسرو ببرد همه نامتان ننگ باید شمرد و پس از آنکه سخن از دلیری و گردن فرازی خود بسیار میگوید بفرجام چنین میسراید: منم پور گودرز کشوادگان سر سرکشان گیو آزادگان تویی ترک بدبخت پیران شوم که نه تاج بادت نه تخت و نه بوم بدین تیغ هندی ببرم سرت بگرید بتو جوشن و مغفرت که خم کمندم کنون مرگ تست کفن بی گمان جوشن و ترگ تست چو بشنید پیران برآورد خشم دلش گشت پرجوش و پر آب چشم برانگیخت اسپ و بیفشرد ران بگردن برآورد گرز گران چو کشتی ز دشت اندر آمد برود همی داد نیکی دهش را درود نکرد ایچ گیو آزمون را شتاب بدان تا سپهبد برآمد ز آب ز جنگش به پستی بپیچید گیو گریزان همی رفت سالار نیو هم آورد با گیو نزدیک شد جهان چون شب تیره تاریک شد چو از آب و از لشکرش دور کرد بزین اندر افکند گرز نبرد یکی حمله آورد بر پهلوان تو گفتی که بود اژدهای دمان گریزان شد از گیو پیران شیر پس اندر همی تاخت گیودلیر نهانی از این پهلوان بلند ز فتراک بگشاد پیچان کمند بپیچید گیو سرافراز یال کمند اندرافکند و کردش دوال سر پهلوان اندرآمد ببند ز زین برگرفتش بخم کمند... بیفکند بر خاک و دستش ببست سلیحش بپوشید و خود برنشست . گیو سوی سواران توران می شتابد و همه را گریزان می سازد و آنگاه بازمیگردد: دمان تا بنزدیک پیران رسید همی خواست از تن سرش را برید بر شاه بردش پیاده کشان دوان و پر از درد چون بیهشان ... ابر شاه پیران گرفت آفرین خروشید و بوسید روی زمین همی گفت کای شاه دانش پژوه چو خورشید تابان میان گروه تو دانسته ای درد و تیمار من ز بهر تو با شاه پیکار من اگر بنده بودی بدرگاه شاه سیاوخش خسرو نگشتی تباه تو و مادرت هر دو از چنگ دیو برون آوریدم به رای و به ریو سزد گر من از چنگ این اژدها بفرّ و ببخت تو یابم رها و کیخسرو: به گیو آنگهی گفت کای سرفراز کشیده چنین رنج راه دراز چنان دان که این پیر سر پهلوان خردمند و رادست و روشن روان پس از دادگر داور رهنمون بدان کو رهانید ما را ز خون بما بخشش ای نامور تو کنون که هرگز نبد بربدی رهنمون گیو به پاسخ شاه می گوید که به دادار هور و ماه سوگند خورده ام که چون بر او دست یافتم خونش بریزم، کیخسرو می گوید: کنون دل بسوگند گستاخ کن بخنجر ورا گوش سوراخ کن چواز خنجرت خون چکد بر زمین هم از مهر یاد آیدت هم ز کین بشد گیو و گوشش بخنجر بسفت بسوگند بر تن درستی بخفت پیران از شاه مرکب میخواهد و گیو اسب وی را بدو می دهد و دستان وی را می بندد و از وی پیمان می گیرد که دو دستش را جز گلچهر مهتر بانوان وی کس دیگر نگشاید و بدین گونه پیران از مرگ رهائی می یابد و به سوی خانه بازمی گردد، در راه افراسیاب که از حال کیخسرو و گیو آگاه شده است، به وی می رسد: سپهدار پیران به پیش اندرون سر و روی و یالش همه پر ز خون ... چو نزدیکتر شد نگه کرد شاه چنان خسته بد پهلوان سپاه ورا دید بسته بزین بر چو سنگ دو دستش پس و پشت با پالهنگ بپرسید وزو ماند اندر شگفت غمی گشت و اندیشه اندر گرفت بدو گفت پیران که شیر ژیان نه درنده گرگ و نه ببر بیان نباشد چنو در صف کارزار کجا گیو تنها بد ای شهریار... و سپس شرح لشکرکشی خود وجنگ گیو را بشرح بازمیگوید، افراسیاب از پس کیخسرو و دیگران می شتابد اما ناکام بازمیگردد چه اینان از جیحون بگذشته بودند، کیخسرو به ایران میرسد و بجای نیا تاج بر سر می نهد. در دوران پادشاهی وی میان ایران و توران کشمکشهاست . از آن جمله طوس بخونخواهی بترکستان لشکر می برد، اما خودسرانه براه جرم و کلات میگذرد و بشرحی که در شاهنامه آمده است با فرود برادر کیخسرو، از جریره دختر پیران، نبرد میکند و حاصل این نبردکشته شدن فرود و سوخته شدن جریره مادر اوست، که خودمصیبتی و غمی دیگرست پیران را. افراسیاب از این لشکرکشی طوس آگاه میشود و پیران را بر سر ایشان میفرستدو: بپیران ویسه چنین گفت شاه که گفتم بیاور ز هر سو سپاه درنگ آوریدی تو از کاهلی سبب پیری آمد و گر بددلی بسی خویش و پیوند ما کشته شد سر بخت بیدار برگشته شد کنون نیست امسال جای درنگ جهان گشت بر مرد بیدار تنگ سپهدار پیران هم اندر شتاب برون آمد از پیش افراسیاب ز هر مرز مردان جنگی بخواند سلیح و درم داد و لشکر براند چو آمد ز پهلو برون پهلوان همه نامزد کرد جای گوان .. بفرمود پیران که بیره روید ازیدر سوی راه کوته روید نباید که یابند خود آگهی ازین نامداران با فرهی مگر ناگهان بر سر آن گروه فرود آورم گشن لشکر چو کوه و با کمک کارآگهان از حرکت و توقف سپاه طوس و شمار آن آگاه میشود وشبانگاه بر لشکر وی شبیخون میزند و چنان میکند که : سپیده چو برزد سر از برج شیر بلشکر نگه کرد گرددلیر همه دشت از ایرانیان کشته دید سر بخت بیدار برگشته دید ایرانیان بهزیمت میروند. چون خبر شکست بکیخسرو میرسد فرمان میدهد که طوس بازگردد وفریبرز لشکر را پاس دارد، فریبرز رهام را نزد پیران میفرستد و پیام می دهد که دست از شبیخون بردارند، چه شبیخون بردن کار مردان نیست اگر با درنگ است، ایرانیان نیز درنگ آورند و اگر رأی جنگ دارد جنگ را میان خواهند بست و اگر موافقت کند یک ماه ایرانیان را زمان دهد که خستگان بهبود یابند. پیران یک ماه درنگ رامی پذیرد. پایان یک ماه مهلت، آغاز جنگ ایران و تورانست، جنگی مهیب و آویزشی سخت که بشکست ایرانیان منتهی میشود اما دیگربار از گودرزیان گیو و بیژن نیرو میکنند و جنگی هرچه هول تر میرود تا آنجا که از گودرزیان جز هشت تن زنده نمیمانند، از تخمه ٔ گیو و کاوس نیزمردانی بخاک می افتند و از خویشان پیران نهصد سوار در آن کارزار کم می آیند و سیصدتن از تخم افراسیاب سر بختشان بخواب میرود. و چون : نبدروز پیکار ایرانیان ازان رزم جستن برآمد زیان از آوردگه روی برگاشتند چنان خستگان خوار بگذاشتند.. و از آن مرز بازگشتند.کیخسرو بار دیگر طوس را با سپاه بجنگ تورانیان میفرستد. این خبر را، چو بشنید پیران غمی گشت سخت که بربست باید بناکام بخت با نامداران برون آمد تا پایه و مایه ٔ سپاه ایران بداند، از این روی طوس نیز با پیلان و کوس رده برکشید و: سپهدار پیران یکی چرب گوی ز ترکان فرستاد نزدیک اوی بگفت آنکه من با فرنگیس و شاه چه کردم ز خوبی بهر جایگاه کنون بار تریاک زهر آمدست مرا زان همه درد بهر آمدست دل طوس غمگین شد از کار اوی بنالید از آن درد گفتار اوی فرستاده را گفت پس پهلوان که رو پیش پیران روشن روان بگویش که گر راست گویی سخن مرا با تو پیکار ناید ز بن سر آزاد کن دور شو زین میان ببند این در بیم و راه زیان بر شاه ایران شوی بی سپاه مکافات یابی بنیکی ز شاه به ایران ترا پهلوانی دهد همان افسر خسروانی دهد چو یاد آیدش خوب کردار تو دلش رنجه گردد بتیمار تو بر اینند گودرز و گیو و سران بزرگان و بیداردل مهتران سراینده ٔ پاسخ آمد چو باد بنزدیک پیران ویسه نژاد بگفت آنچه بشنید با پهلوان ز طوس و ز گودرز روشن روان چنین داد پاسخ که من روز و شب بیاد سپهبد گشایم دو لب شوم هر چه هستند پیوند من خردمند گر بشنود پند من به ایران گذارم بر و بوم و رخت سر نامور بهتر از تاج و تخت ... پیران پیامی نزد افراسیاب می فرستد و او را از آمدن سپاه ایران آگاه میسازد. افراسیاب لشکری بیشمار ترتیب میدهد و نزدیک پیران میفرستد و پیران به پشتیبانی آن لشکر آهنگ جنگ طوس میکند. در این میان ایرانیان و تورانیان را کشمکشها و جنگها و داروگیرها و شکست است، تا آنجا که از جادویی تورانیان، لشکر ایران در چنگ سپاه سرما اسیر می آیند و پناه به کوه هماون میبرند و سپاه توران حلقه وار گردبرگرد کوه فرومیگیرد و پیران و هومان نیز شب و روز سپاه را بر جنگ تحریض میکنند و هر روز کار بر لشکر ایران سخت ترست و حلقه ٔ محاصره تنگ تر، تا آنکه کیخسرو را از این شکست آگهی میرسد و رستم را بیاری ایرانیان می فرستد از آن سوی کاموس کشانی و اشکبوس و خاقان چین بیاری پیران میرسند و حاصل این کشمکشها، کشته شدن کاموس و اسارت خاقان چین است بدست رستم، امّا پیش از کشته شدن آنان رستم را با پیران گفتگویی است روباروی، نموداری از کردار و پندار پیران، بدینسان : بدو گفت رستم که ای پهلوان درودت ز خورشید روشن روان هم از خسرو نامدار جهان سزاوار شاه و پناه مهان هم از مادرش دخت افراسیاب که مهر تو بیند همه شب بخواب بدو گفت پیران که ای پیلتن درودت ز یزدان و آن انجمن ... ز یزدان سپاس و بدویم پناه که دیدم ترا زنده بر جایگاه ... بگویم ترا گر نداری گران گله کردن کهتر ازمهتران بکشتم درختی بباغ اندرون که برگش کبست آمد و بار خون ز دیده همی آب دادم به رنج بدو بد مرا زندگانی و گنج مرا زو کنون رنج بهر آمدست برو بار تریاک زهر آمدست سیاوش مرا چون پدر داشتی بپیش بدیها سپر داشتی بدادم بدو کشور و دخترم که رخشنده گردد ازو گوهرم بزاری بکشتند با دخترم چنین بود گویی مگر درخورم بسا رنج و سختی و دردا که من کشیدم از آن شاه و آن انجمن ... ز کار سیاوش چو آگه شدم ز نیک و ز بد دست کوته شدم میان دوکشور دو شاه بلند چنین زار و خوار و چنین مستمند فرنگیس را من خریدم بجان بدو سر برآورده بودش زمان ... پر از دردم ای پهلوان از دو روی ز دو انجمن سر پر از گفتگوی نه راه گریزست ز افراسیاب نه جای دگر روی آرام و خواب غم گنج و بوم است و هم چارپای نبینم همی روی رفتن ز جای پسر هست و پوشیده رویان بسی چنین خسته و بسته ٔ هر کسی اگر جنگ فرماید افراسیاب نماند که چشم اندر آرم بخواب بناکام لشکر بباید کشید نشاید ز فرمان او آرمید بمن بر کنون جای بخشایشست نه هنگام پیکار و آرایشست اگر نیستی بر دلم درد و غم ازین تخمه جز کشتن پیلسم جز او نیز چندان جوان دلیر که هرگز نبودند از جنگ سیر وزان پس مرا بیم جانست نیز سخن چندگویم ز فرزند و چیز بپیروز گر بر تو ای پهلوان که از من نباشی خلیده روان ز خویشان من بد نداری نهان براندیشی از کردگار جهان بروشن روان سیاوش که مرگ مرا خوشتر از جوشن و تیغ و ترگ ... مرا آشتی بهتر آید ز جنگ نباید گرفتن چنین کار تنگ ... ز پیران چو بشنید رستم سخن نه بر آرزو پاسخ آورد بن بدو گفت تا من بدین کینه گاه کمر بسته ام با دلیران شاه ندیدستم از تو بجز نیکویی ز ترکان بی آزارتر کس تویی نیامد خود از تو بجز راستی ز توران همه راستی خواستی پلنگ این شناسد که پیکار و جنگ نه خوبست و داند همی کوه و سنگ چو کین سر شهریاران بود سر و کار با تیرباران بود.. برای آنکه سخن دراز نگردد از ذکر شرایط رستم برای آشتی و پیکار دو گروه و شکست سپاه توران میگذریم و در داستان بیژن و منیژه نیز تنهابدین اشارت میکنیم که هنگام گرفتار شدن بیژن در خانه ٔ منیژه بدست افراسیاب و آنگاه که پادشاه توران بیژن را بر دار کردن فرموده بود، پیرانست که بدربار شه می شتابد و بیژن را از مرگ رهایی می بخشد بدین گونه : کننده همی کند جای درخت پدید آمد از دور پیران ز بخت چو پیران ویسه بدانجا رسید همه راه ترک کمربسته دید یکی دار بر پای کرده بلند فروهشته از دار پیچان کمند بتورانیان گفت کین دار چیست دل شاه توران پرآزار کیست بدو گفت گرسیوز این بیژن است از ایران کجا شاه را دشمن است بزد اسب و آمد بر بیژنا جگرخسته دیدش برهنه تنا... بپرسید و گفتش که چون آمدی ازایران همانا بخون آمدی همه داستان بیژن او را بگفت چنانچون رسیدش ز بدخواه جفت ببخشود پیران ویسه بدوی فروریخت آب از دو دیده به روی بفرمود تا یک زمانش بدار نکردند و گفتمش هم ایدر بدار بدان تا ببینم یکی روی شاه نمایم بدو اختر نیک راه بزد اسب پیران ویسه برفت بر شاه توران خرامید تفت بکاخ اندرون شد پرستاروش بر شاه بر دست کرده بکش پیاده دوان تا بنزدیک تخت بر افراسیاب آفرین کرد سخت همی بود در پیش تختش بپای چو دستور پاکیزه ٔ رهنمای سپهدار دانست کز آرزوی بپایست پیران آزاده خوی بخندید و گفتش چه خواهی بگوی ترا بیشتر نزد من آبروی ... چو بشنید پیران خسروپرست زمین را ببوسید و بر پای جست که جاوید بادا ترا تخت و جای نیابد جز از تخت تو بخت جای .. مرا آرزو ازپی خویش نیست کس از مهتران تو درویش نیست نه من شاه را پیش ازین چند بار همی دادمی پند در چند کار بگفتار من هیچ نامد فراز بدان داشتم دست از کار باز مکش گفتمش پور کاوس را که دشمن کنی رستم و طوس را.. بخیره بکشتی سیاوش را بزهر اندر آمیختی نوش را... بر آرام بر کینه جویی همی گل زهر خیره ببویی همی اگر خون بیژن بریزی بدین بتوران برآید یکی گرد کین ... چو کینه دو گردد نداریم پای ایاپادشاه جهان کدخدای چو برزد بر آن آتش تیز آب چنین پاسخش داد افراسیاب حاصل گفتگوی افراسیاب چنانکه از شاهنامه پیداست، رهائی بیژن ازدار و بندی شدن در کوهسارست . از این پس داستان دوازده رخ آغاز میگردد و آن بشکست تورانیان و کشته شدن پیران ختم میگردد. و در همه ٔ داستان ذکر پیران و کارهای او در میان است . مختصر داستان چنین است : افراسیاب سپاهی برای جنگ با ایران مهیا میسازد و همراه پیران ویسه روانه میدارد. از این سوی نیز کیخسرو گودرز کشواد را با گروهی از ناموران و سپاهی گران بجنگ تورانیان گسیل میدارد. دو لشکر متلاقی میشوند و میان سران دو لشکر پیامها رد و بدل میشود و سپس کار بصف آرائی دو سپاه میکشد. جنگ در این نوبت میان سران و ناموران دو لشکر است نه سپاهیان ؛ بیژن در هومان می آویزد و خون پهلوان تورانی را میریزد. آنگاه نستیهن بر تورانیان شبیخون میبرد و کشته میشود، گودرز از ایران و پیران از توران یاری می خواهند و پس از تعاطی مکاتبات، رزمی همگروه و بانبوه میان دو سپاه دست میدهد و پیران و گودرز پیمان بجنگ تن بتن و رزم یازده رخ می بندند و هر یک دلاوری برای نبرد برمیگزینند. فریبرز در گلباد می آویزد و خون او می ریزد، گیو گروی زره را از میان برمیدارد، گرازه سیامک را می کشد و فروهل با زنگله هماورد میشود و او را رهسپار دیار عدم میسازد و رهام بابارمان مصاف میدهد و او را بجهان دیگر میفرستد و بیژن رویین را سر از تن جدا میسازد و هجیر بر سپهرم می تازد و او را بیجان میکند و گرگین با اندریمان جنگ میسازد و سرش از تن می گسلد و برته با کهدم به نبردجای میرود و روزگار کهدم را بسر می آورد و زنگه ٔ شاوران با اخواست هماوردی میکند و او را از پای درمی آورد. آنگاه گودرز بجنگ پیران می شتابد و دو سپهدار ایران و توران، اندر آن کینه گاه دژم روی بهم می آیند و: بتیغ و بخنجر بگرز و کمند ز هر گونه ای برنهادند بند تا: فرازآمد آن گردش ایزدی ز یزدان به پیران رسید آن بدی ابا خواست یزدانش چاره نماند که در زیر او زور باره نماند نگه کردپیران که هنگام چیست بدانست کان گردش ایزدیست ولیکن ز مردی همی کرد کار بکوشید با گردش روزگار وزان پس کمان برگرفتند و تیر دو سالار لشکر دو هشیار پیر نگه کرد گودرز تیر خدنگ که آهن ندارد مر آنرا نه سنگ به برگستوان برزدش بردرید تکاور بلرزید و دم درکشید بیفتاد پیران درآمد بزیر بغلطید زیرش سوار دلیر ز نیروش دو نیمه شد دست راست بپیچید و آنگاه بر پای خواست بدانست کامد زمانش فراز وزان روز تیره نیابد جواز ز گودرز بگریخت شد سوی کوه شد از دردِ دست و دویدن ستوه همی شد بر آن کوه سر بر دوان کزو بازگردد مگر پهلوان نگه کرد گودرز و بگریست زار بترسید ازان گردش روزگار بدانست کش نیست با کس وفا میان بسته دارد ز بهر جفا فغان کرد کای نامور پهلوان چه بودت که ایدون پیاده دوان بکردار نخجیر در پیش من کجات آن سپاه ای سرانجمن کجات آنهمه زور و مردانگی سلیح و دل و گنج و فرزانگی ستون گوان پشت افراسیاب کنون شاه را تیره شد آفتاب زمانه ز تو پاک برگاشت روی نه جای فریب است چاره مجوی چو کارت چنین گشت، زنهار خواه بجان، تات زنده برم نزد شاه ببخشایدت شاه پیروزگر که هستی کهن پهلو پیرسر بدو گفت پیران که این خود مباد بفرجام بر من چنین بد مباد کزین پس مرا زندگانی بود بزنهار رفتن گرانی بود من اندر جهان مرگ را زاده ام بدین کار کردن ترا داده ام شنیدستم این داستان از مهان که هرچند باشی بخرم جهان سرانجام مرگست و زو چاره نیست بمن بر برین جای بیغاره نیست همی گفت گودرز بر گرد کوه نبودش بدو راه و آمد ستوه پیاده بسر بر سپر برگرفت چو نخجیرجویان که اندر گرفت گرفته سپر پیش و زوبین بدست ببالا نهاده سر از جای پست همی دید پیران سر او را ز دور بجست از سر سنگ سالار تور بینداخت ژوبین بکردار تیر برآمد ببازوی سالار پیر چو گودرز شد خسته بر دست اوی ز کینه بخشم اندر آورد روی بینداخت ژوپین بپیران رسید زره در برش سربسر بردرید ز پشت اندر آمد براه جگر بغلطید و آسیمه برگشت سر برآمدش خون جگر از دهان روانش همی رفت زی همرهان چو شیر ژیان اندرآمد بسر بژوپین پولاد خسته جگر بر آن کوه خارا زمانی طپید پس از کین و آوردگه آرمید در این اوان کیخسرو بتن خویش بدشت نبرد می آید و سران ایران و سپاهیان را دیدار میکند و: وزان پس بر آن کشتگان بنگرید چو روی سپهدار توران بدید فروریخت آب از دو دیده بدرد که کردار نیکش همی یاد کرد بپیران دل شاه زانسان بسوخت که گفتی یکی آتشی برفروخت یکی داستان زد پس از مرگ اوی بخون دو دیده بیالوده روی که بخت بدست اژدهای دژم بدام آورد شیر شرزه بدم ... کشیدی همه ساله تیمار من میان بسته بودی بهر کار من ز خون سیاوش پر از درد بود بدان کار کس زو نیازرد بود چنان مهربان بود و دژخیم گشت وزو شهر ایران پر از بیم گشت مر او را ببرد اهرمن دل ز جای دگرگونه پیش اندرآورد رای از افراسیابش نه برگشت سر کنون شهریارش چنین دادبر مکافات او ما جز این خواستیم همی تخت و دیهیمش آراستیم از اندیشه ٔ ما سخن درگذشت فلک بر سرش بر دگرگونه گشت ... بفرمود پس مشک و کافور ناب عبیر اندرآمیختن با گلاب تنش را بیالود ازان سر بسر بکافور و مشکش بیاکنده سر بدیبای رومی تن پاک اوی بپوشید و آن کوه شد خاک اوی یکی دخمه فرمود خسرو بمهر برآورده سر تا بگردان سپهر نهاده درو تختهای سران چنان چون بود درخور مهتران نهادند مر پهلوان را بگاه کمر برمیان و بسر بر کلاه ... (از شاهنامه ٔ فردوسی چ بروخیم مجلدات ٣، ٤ و ٥).

پیران . (اِخ ) ده کوچکی است از دهستان پاریز. بخش مرکزی شهرستان سیرجان واقع در ١٠٥ هزارگزی شمال خاوری سعیدآباد. سر راه مالرو گوداحمر به خانه سرخ . دارای ٨ تن سکنه . (فرهنگ جغرافیایی ایران ج ٨).