پیچان

پیچان . (نف، ق ) صفت فاعلی بیان حالت در حال پیچیدن . پیچنده : بخوردند و کردند آهنگ خواب بسی مار پیچان برآمد ز آب . فردوسی . همی زور کرد آن بر این این بر آن گرازان و پیچان دو مرد جوان . فردوسی . سرمژه چون خنجر کابلی دو زلفش چو پیچان خط بابلی . فردوسی . چپ و راست پیچان عنان داشتن میان یلان گردن افراشتن . فردوسی . یکی دار فرمود کسری بلند فروهشت از دار پیچان کمند. فردوسی . ز فتراک بگشاد پیچان کمند بیفکند و آمد میانش ببند. فردوسی . ابر خاک چون مار پیچان ز کین همی خواند بر کردگار آفرین . فردوسی . برستی ز دریا و جنگ نهنگ بدشت آمدی باز پیچان بجنگ . فردوسی . برافکند برگستوان بر سمند بفتراک بربست پیچان کمند. فردوسی . بشد گرد چوپان و دو کره تاز ابا زین و پیچان کمندی دراز. فردوسی . نهانی ازان پهلوان بلند ز فتراک بگشاد پیچان کمند. فردوسی . اژدها کردار پیچان در کف رادش کمند چون عصای موسی اندر دست موسی گشته مار. فرخی . پیچان درختی بار او نارون چون سرو زرین پر عقیق یمن . فرخی . ز صحرا سیلها برخاست هر سو دراز آهنگ و پیچان و زمین کن . منوچهری . چو رویش باد نیکو ماه و سالش چو مویش باد پیچان بدسگالش . فخرالدین اسعد (ویس و رامین ). چو شاه زنگ بودش جعد پیچان دو رخ پیشش چو دو شمع فروزان . فخرالدین اسعد (ویس و رامین ). به رخشش بکردار پیچان درختی که پیچان پدید آید از ابر آذر. ؟ (از حاشیه ٔ فرهنگ اسدی نخجوانی ). ما در طلب زلف تو چون زلف تو پیچان ما در هوس چشم تو چون چشم تو بیمار. سنایی . چون پوست فکند و ز دهان مهره برآورد این افعی پیچان که کند عمر گزایی . خاقانی . خواص آذربیجان چو دود آذر پیچان بسوختند وز هریک هزار دود برآمد. خاقانی . از تحیر گشته چون زنجیر پیچان کاین زمان بر در ایوان نه زنجیر و نه دربان دیده اند. خاقانی . فلک افعی زمرد سلب است دفع این افعی پیچان چکنم . خاقانی . سر زلف پیچان چو مشک سیاه وزو مشکبو گشته مشکوی شاه . نظامی . بس جهان دیده این درخت قدیم که تو پیچان برو چو لبلابی . سعدی . خبل ؛ روزگار سخت و پیچان بر مردم . خجوجاة؛ باد وزان سخت درپیچان . (منتهی الارب ). رجوع به در پیچان شود. تشغزبت الریح ؛ پیچان وزید باد. تشغزب ؛ پیچان وزیدن باد. (منتهی الارب ). عقص ؛ پیچان گردانیدن شاخ گوسفند. (منتهی الارب ). مرغول، جعد، مجعد، مقصب ؛ موی پیچان . جعاده، جعودة، تجعد، تقرد؛ پیچان گردیدن موی . (منتهی الارب ). رجل جعد؛ مرد پیچان موی . (منتهی الارب ). ◄ گردان . روی برگرداننده . روی برتابنده . دوری جوینده . پرهیزکننده . پیچنده . روی گردان : بسنده نباشیم با شهر خویش همی شیر جوییم پیچان ز میش . فردوسی . ◄ بهم برآینده . طومارسان پیچنده . گردان بهرسوی بسبب تک و تاز مخالفان یا بپیروی از سران و پیشروان لشکر : چو با مهتران گرم کرد اسب شاه زمین گشت جنبان و پیچان سپاه . فردوسی . ♦ مصراع پیچان ؛ کنایه از مصراع و مضمونی که بتأمل و تفکر معلوم شود : مصرع پیچانم از من اهل دانش بگذرید عقده از دل واشود گر پی بمضمونم برید. دانش (از آنندراج ). ◄ متأثر. مضطرب . بی آرام . باتشویش . از دردی یا اندوهی بر خویش پیچنده : بخورد و ز خوان زار و پیچان برفت همی راند تا خانه ٔ خویش تفت . فردوسی . نهانی ز سودابه ٔ چاره گر همی بود پیچان و خسته جگر. فردوسی . همی بود پیچان دل از گفتگوی مگر تیره گرددْش زین آب روی . فردوسی . شب آمد باندیشه پیچان بخفت تو گفتی که با درد و غم بود جفت . فردوسی . همه زیردستانْش پیچان شده فراوان ز تندیش بیجان شده . فردوسی . بدین تیره اندیشه پیچان بخفت همه شب دلش با ستم بود جفت . فردوسی . چو دیدند رنگ رخ شهریار برفتند گریان و پیچان چو مار. فردوسی . برفتند پیچان و لب پرسخن پر از کین دل از روزگار کهن . فردوسی . بسوزم چون ترا پیچان ببینم بپیچم چون ترا سوزان ببینم . فخرالدین اسعد (ویس و رامین ). پیش حق آتش همیشه در قیام همچو عاشق روز و شب پیچان مدام . مولوی . جهان چون چاکری است که پیچان و لرزانست در فرمان او با چون و چراش کاری نیست . (کتاب المعارف ). آدمی بچه پیچان عظیم است در سلامت نمی زید چنگ بهر جای درمیزند از آنکه از هوای عدم اینجا درافتاده است، نه اول می بیند و نه آخرمی بیند، می ترسد که اگر چنگ در جائی زند هلاک شود. (کتاب المعارف ). ◄ پیچنده بر خویش از خشمی یا اندوهی یا کینه ای : کنیزک نیامد ببالین اوی برآشفت و پیچان شد از کین اوی . فردوسی . برفتند پیچان دمور و گروی بر شاه توران نهادند روی . فردوسی . ◄ کوفته . رنجور. پیچنده : بدو گفت گوید جهاندار شاه که من سخت پیچانم از رنج راه . فردوسی . همی راند حیران و پیچان براه بخواب و بآب آرزومند شاه . فردوسی .