کاشفی

کاشفی . [ ش ِ ] (اِخ ) یکی از شعرای فارس و از اهالی بدخشان بود و به سال ١٠٣٣ هَ . ق . به هندوستان هجرت کرد. ازوست : ز بس که ناز ترا با نیاز من جنگ است میان ما و تو، صحبت، چو شیشه با سنگ است . (از قاموس الاعلام ترکی ).

کاشفی . [ ش ِ ] (اِخ ) حسین بن علی بیهقی سبزواری الاصل کاشفی التخلص واعظ الشهرة کمال الدین اللقب، از فحول علمای ایرانی جامع علوم دینیه و عارف معارف الهیه و کاشف اسرارعرفانیه و دارای فنون غریبه و در نجوم و ریاضیات متبحر و در اصول موعظه و خطابه متبحّر و در زمان سلطان حسین میرزا بایقرا در هرات و نیشابور مشغول وعظ و ارشاد بوده و با صوتی خوش و آهنگی دلکش آیات قرآنیه و احادیث نبویه را باعبارات و اشارات لایقه بعرصه ٔ بیان می آورده اینک با آن همه تبحر علمی که داشته با «واعظ» شهرت و در مجلس وعظ او ازدحام تمام بودی و بسابودی که در تلاوت قرآن مجید از خود رفتی و از ابیات او قصیده ای است که در مدح حضرت امیرالمؤمنین (ع ) گفته است : ذرّیتی سؤال خلیل خدا بخوان وز لاینال عهد جوابش بکن ادا گردد ترا عیان که امامت نه لایق است آن را که بوده بیشتر عمر در خطا. و از همین شعر و کتاب روضه الشهدای او که در مقاتل خانواده ٔ رسالت (ص ) است تشیع او و از ملازمت امیر علی شیرنوائی آتی الذکر و آیزنه بودن ملاعبدالرحمن جامی و پاره ای قرائن دیگر تسنن وی استظهار شده اینک حال مذهبی او مابین ارباب سیر محل خلاف و نظر بوده و در هرات که مردمانش از اهل سنت وجماعت بوده اند به شیعیگری متهم و در سبزوار که مرکزتشیع بوده بسیار خوار و به تسنن اشتهار داشته است وتفاوت در این موضوع در صورت لزوم موکول به کتب مبسوطه ٔ مربوطه بوده و بهتر صرف اوقات در مصنفات او است : ١- آیینه ٔ اسکندری به زبان فارسی در استخراج مطلوب و حاوی هشت جدول و بیست دایره بوده و در کتابخانه ٔ رضویه از موقوفات سال ١١٤٥ نادرشاه افشار موجود و آن را جام جم نیز گویند. ٢- الاختیارات یا اختیارات النجوم که بیک مقدمه و یک خاتمه و دو مقاله مشتمل و نامش بنوشته ٔ ذریعه، الواح القمر است . ٣- اخلاق محسنی که دو مرتبه چاپ شده و آن را بنام شاه سلطان حسین میرزا، ابن بایقرا و پسرش محسن میرزا در سال ٩٠٠ هَ . ق . به عبارات فارسی ساده تألیف و جمله ٔ «اخلاق محسنی ٩٠٠» هم تاریخ آن ونامش جواهر الاسرار است . ٤- الاربعون حدیثاً در مواعظ که نامش الرسالة العلیة فی الاحادیث النبویة و فارسی بوده و چهل حدیث را جامع و آن را به هشت اصل که هر یک اصل هم به پنج فصل مشتمل است مرتب نموده است . ٥- اسرار قاسمی به پارسی در سحر و طلسمات و نیز نجات و علوم غریبه که بنام میرسید قاسم از اسرای دولت صفویه تألیف شده . ٦-الواح القمر که همان اختیارات مذکور فوق است . ٧- انوار سهیلی که بنام امیر احمد مشهور به سهیلی به پارسی ساده تألیف آن ملخص و توضیح کتاب کلیله و دمنه ٔ مشهور بوده و بارها چاپ شده است . ٨- بدایع الافکار فی صناعة الاشعار. ٩- تحفة الصلوات به پارسی . ١٠- التحفةالعلیة فی علم الحروف و بیان اسرارها. ١١- تفسیر حسینی که همان مواهب العلیه ٔ مذکور ذیل است . ١٢- تفسیرزهراوین که ذیلاً بعنوان عروس مذکور است . ١٣- تفسیر سوره ٔ یوسف که ذیلاً بنام جامع الستین مذکور است . ١٤-تفسیر قرآن مجید که چند فقره بوده و ذیلاً با اسامی مخصوصه ٔ آنها مذکور هستند. ١٥- جام جم که بنام آیینه ٔ اسکندری مذکور شد. ١٦- جامع الستین در تفسیر فارسی عرفانی و ادبی و اخلاقی و تاریخی سوره ٔ یوسف بوده و آن را در شصت مجلس املا و اصحابش نوشته اند و آیات آن سوره ٔ مبارکه را در شصت فصل تفسیر نموده و برای بیان کامل مراد شواهدی از اخبار و قصص و حکایات و اشعار فارسی و آیات دیگر آورده است و یک نسخه ٔ خطی آن بشماره ٔ ٢٠٠١ در کتابخانه ٔ مدرسه سپهسالار جدید تهران موجود است . ١٧- جواهر الاسرار و بنا بنوشته ٔ الذریعه کاشفی دو کتاب بدین اسم تألیف کرده یکی نام اصلی همان اخلاق محسنی مذکور فوق بوده و یکی هم شرح اسرار قاسمی مذکور فوق است و در تحت عنوان مثنوی از کشف الظنون نیز گویند که مثنوی ملای رومی را کاشفی منتخب کرده و آن را به (اللباب المعنوی فی انتخاب المثنوی ) موسوم داشته پس گوید که نام آن در نسخه ای دیگر جواهر الاسرار و زواهرالانوار است و بنابراین سه کتاب کاشفی نام جواهر الاسرار دارد. ١٨- جواهر التفسیر لتحفة الامیر که ذیلاً بنام عروس مذکور است . ١٩- ده مجلس که تلخیص روضة الشهدای مذکور ذیل است . ٢٠- الرسالة العلیة فی الاحادیث النبویة که بنام اربعون مذکور شد. ٢١- روضة الشهداء که به پارسی در مقاتل خانواده ٔ رسالت است . ٢٢-سبعه ٔ کاشفیه که هفت رساله است در علم نجوم . ٢٣- شرح اسرار قاسمی که بنام جواهرالاسرار مذکور شد. ٢٤- شرح اسماءالحسنی که ذیلاً بنام مرصد مذکور است . ٢٥- شرح مثنوی . ٢٦- عروس که نام اصلیش جواهرالتفسیر لتحفة الامیر بوده و عروس نیز گویند و آن را به زبان فارسی برای وزیر کبیر امیر علی شیر نوائی آتی الترجمه تألیف و در اول آن علوم و فنون متعلقه به تفسیر را با بیست و دو عنوان در ضمن چهار اصل مذکور داشته و ظاهراً به اکمال آن موفق نیامده و از اول قرآن تا آیه ٔ هشتادو چهارم وسوره ٔ نسا بوده و زیاده بر پنجاه هزار بیت است . و آن را تفسیر زهراوین نیز گویند که تفسیر دو سوره ٔ کامل بقره و آل عمران است و آن را بنام مختصر تلخیص کرده و بعد از آن نیز تفسیر مواهب العلیة را تألیف داده است و دو نسخه ٔ خطی از همین جواهر التفسیر بشماره ٔ ١٩٤٨ و ١٩٤٩ در کتابخانه ٔ مدرسه ٔ سپهسالار جدید تهران موجود است . ٢٧- فضل الصلوة علی النبی (ص ). ٢٨- اللباب المعنوی فی انتخاب المثنوی که بنام جواهر الاسرار مذکور شد. ٢٩- لوائح القمر و ظاهراً همان الواح القمر مذکور فوق است . ٣٠- مختصرالجواهر که در ضمن عنوان عروس فوقاً مذکور شد و تا آخر قرآن در حدود بیست هزار بیت است . ٣١- مخزن الانشاء بپارسی . ٣٢- المرصدالاسنی فی شرح اسماء اﷲ الحسنی . ٣٣- مطلع الانوار. ٣٤- منتخب مثنوی که بنام لباب مذکور شد. ٣٥- المواهب العلیة که تفسیر حسینی نیز گویند و در تهران چاپ شده و دو نسخه ٔ کامل خطی آن نیز بشماره ٔ ١٩٨٨ و ١٩٨٩ و یک نسخه ٔ جلد اول آن نیز از اول تا آخر سوره ٔ کهف بشماره ٔ ١٩٩٢ و دو نسخه از جلد دویمی نیز که از سوره ٔ مریم تا آخر قرآن است بشماره ٔ ١٩٩٠ و ١٩٩١ و یک نسخه نیز که ده جزو اول قرآن است بشماره ٔ ١٩٤٢ و یک نسخه نیز که از سوره ٔ یس تا آخر قرآن است بشماره ٔ ١٩٤٤ درکتابخانه ٔ مدرسه ٔ سپهسالار جدید تهران موجود است و غیر اینها و اغلب آنها به زبان فارسی است و وفات کاشفی در سال ٩١٠ یا ٩٠٦ هَ . ق . در هرات واقع و بنابر اول لفظ شیخ و بنابر دویمی کلمه ٔ شوخ ماده ٔ تاریخ وفات او بوده و پسرش فخر الدین صفی علی نیز از اکابر بوده و کتاب اسرار قاسمی پدرش را بنام کشف الاسرار شرح نموده و در بمبئی چاپ شد. (از ریحانة الادب جلد سوم ص ٣٤٥ - ٣٤٧) و نیز رجوع به تاریخ ادبیات ایران تألیف دکتر رضا زاده ٔ شفق چ ١٣٣٨ ص ٢٦١، ٣٥٧، ٣٥٨ و به «حسین واعظ» در قاموس الاعلام ترکی شود.