ارگری

ارگری . [ اَ گ ِ ] (اِخ ) قصبه ای است بجنوب ارناودستان مرکز لوائی، در ١٠٠ هزارگزی شمال غربی یانیه و در ٨٠ هزارگزی جنوب برات و در ٥٠ هزارگزی جنوب شرقی آی سراندوس، در دامنه ٔ شرقی کوه سپوت، و آن ناحیتی سنگستانی است در نیم ساعتی نهر درین که از شعبات رود ویوسه است و آب و هوائی لطیف دارد. دارای ١٤١٥ خانه و ٣٣٦ دکان و ٩ کاروانسرا و چند مسجد جامع و دو تکیه و یک مدرسه و یک رشدیه و تپه دلنلی، علی پاشادر آنجا قلعه ٔ محکم ساخته است و ٨١٠٠ تن سکنه دارد و معظم مردم آن مسلمانند و بقیه مسیحی باشند و از نژاد ارناود هستند و مردم آنجا بعلم و دانش رغبت دارندو قضاتی چند از آنجا و ارلیب هوه که قریه ٔ بزرگی در مقابل ارگری است، برخاسته اند. (قاموس الاعلام ترکی ).

ارگری . [ اَ گ ِ ] (اِخ ) سنجاق ارکری یکی از چهار سنجاقی است که ولایت یانیه را تشکیل میدهند و قطعه ای از طوسقه ستان میباشد و آن از طرف مغرب بدریای آدریاتیک یعنی خلیج وندیک و از طرف جنوب به پروزه و از جهت جنوب شرقی به یانیه و از جانب مشرق به کوریجه و از سوی شمال بسنجاق برات محدود و محاط است . اراضی این قطعه بطور کلی کوهستانی و خشک میباشد. فقط صحاری قضای دلونیه که قسمت جنوب غربی این سرزمین را تشکیل میدهد و همچنین دروپولی و وادی رود که از زیر مرکز لوا جاری میشود، منبت و حاصلخیز است . نهر ویوسه، از جنوب شرقی بسوی شمال غربی جریان دارد و قسمت شرقی و شمالی لوا را مشروب میسازد. رودهای چارشوه، لنفاریچه و دشنیجه از طرف راست و رودهای درین و زاغوریا از جانب چپ بنهر نامبرده میریزد. از این قرار قسم اعظم لوا تابع حوضه ٔ دیوسه میباشد، تنها رودهای پاوله و بیستریجه که در صحرای دلونیه جریان دارند بوسیله دریاچه پوترینیتو و مستقیماً بخلیج وندیک ریخته میشود. پوترینیتو مزبور یگانه دریاچه ایست که در صورت حفر و ارتباط بدریا لنگرگاه بسیار خوبی خواهد شد. خرابه های پوترنیتو که یکی از شهرهای بسیار بزرگ و معمور بوده در ساحل این دریاچه مشاهده میشود. ماهی فراوان از این دریاچه صید میکنند. بلندترین کوههای این سنجاق سلسله ٔ جبال خیماره میباشد که در امتداد تمام ساحل واقع شده و نیز کوههای سوپوت که در مرکز لوا واقع است و همچنین کوههای پوچقوپول و نمرچقه که در بین رودهای درین و ویوسه دیده میشوند و نیز جبال تربشینه که در شمال شرقی تپه دلن واقعشده و نیز در منتهای شمال شرقی این سنجاق یک ناحیه کوهستانی هست . جنگلهای آن خرد و بی اهمیت است ولی چراگاههای فراوان دارد. اهالی گوسفند و بز بسیار پرورش میدهند. قریب ١٤٠٠٠٠ نفوس دارد. ٧٢٠٠٠ مسلمانان و مابقی نصرانی میباشند و همه از نژاد آرناؤدند. سکان ساحل غربی نهر درین را لاپ و سکان ساحل شرقی نهر مزبوررا طوسقه نامند. (قاموس الاعلام ترکی ). مردمان آنجا دلیر و جسورند. تا این اواخر در سلک عساکر معاون بودند. رؤساشان ابتدا سپاهی و بعدها سرکرده میشدند. در نتیجه ٔ مساعد نبودن اراضی بفلاحت و زراعت کم میپردازند. اکثراً مسلمانان هنوز هم به شغلهای جزئی نظامی مانند عسکری و ضبطیه گی اشتغال دارند. نصاری در محل خودبتجارت و در استانبول و جاهای دیگر مشغول قصّابی و سبزی فروشی و باغبانی و نظائر آن هستند. در این لوا ٤٤٤ قصبه و قریه و مزرعه و ٢٢٣ مسجد و ٣ مدرسه و ٢١٥ مکتب مختلف و ٢ رشدیه و ٤٠ تکیه و ٥٢٧ کلیسا و دیر و٧ دباغخانه و ٥٥ پل موجود است . محصول آن عبارت است از: حبوبات و انواع میوه هائی که در حوالی پرمدی بعمل می آید، و نیز روغن و پنیر و دیگر محصولات حیوانی و توتون و صنایع محلیه ٔ قابل ذکری ندارد. صادرات و وارداتش از اسکله ٔ آی سراندوس وآلونیه و همچنین بوسیله ٔ کوریجه از سلانیک وارد و خارج میشود. سنجاق ارگری به هفت قضا منقسم است : ١- قضای ارگری . ٢- قضای دلونیه . ٣- قضای خیماره . ٤- قضای قورولش . ٥- قضای تپه دلن . ٦- قضای پوغون . ٧- قضای پرمدی . قضای ارگری قضای مرکزی این سنجاق و با قصبه و قرای متجاوره و نواحی دروپولی و لونج شامل ٦٢ قریه میباشد و از طرف شمال به تپه ٔ دلن از سوی مشرق، به پرمدی و پوغون، از جهت جنوب نیز به پوغون و دلونیه و از جانب مغرب نیز به دلونیه و قورولش محدود و محاط است .اهالی دروپولی و لونج عیسوی اند. سکنه ٔ دروپولی بزراعت و مردان لونج بطور کلی در قسطنطنیه و بلاد دیگر بقصابی مشغولند. دو قریه ٔ بزرگ لیبهوه و نپراوپشنه در ساحل راست نهر درین، در دامنه ٔ کوهی واقع شده مدارس و وسایط علمیه بسیار دارد. مخصوصاً لیبهوه که قسم اعظم سکنه ٔ طلاب علوم و قضاة باشند. نفوس این قضا به ٣٠٠٠٠ نفر بالغ میشود که ١٢٠٠٠ مسیحی و باقی مسلمانانند. قضای مزبور ٢١ مسجد و ٦٠ کلیسا و دیر و ٢٥ مکتب و٥ تکیه دارد. در طرف چپ رود درین و نزدیکی قریه ٔ غورانزی مغاره ٔ وسیع و عمیقی است که درونش پر از آب است و چون برکه ای است و در دوقریه ٔ لابوه و سیلو پاره ای از آثار قدیمه مشاهده میشود. (قاموس الاعلام ترکی ).