امویان

امویان . [ اَ / اُ م َ ویا ] (اِخ ) بنی امیه . سلسله ای است از نسل امیةبن عبد شمس قرشی که پس از خلفای راشدین در سال ٤٠ هَ .ق .٦٦٠/ م . نخستین خلیفه ٔ آنان معاویةبن ابی سفیان زمام حکومت کشورهای اسلامی را در دست گرفت . با رسیدن خلافت به معاویه دوره ٔ جدیدی در حکومت اسلامی آغاز شد و این دوره تا سال ١٣٢هَ .ق . ٧٥٠/ م . که حکومت امویان بدست ابومسلم خراسانی منقرض گردید ادامه داشت . معاویه دمشق را مرکز خلافت خود و پایتخت قرار داد و پیش از مرگ، پسرش یزید را بعنوان وارث و جانشین خود معرفی کرد و بدین ترتیب اصل وراثت را در خلافت استوار کرد و سنت خلافت راشدین را ترک گفت و در دمشق دستگاه اداری محکمی پدید آورد و دستگاه پرتجمل و باشکوهی مانند دستگاههای پادشاهان ایران و امپراطوران روم ترتیب داد و زندگی شهرنشینی را که پیش از او کمتر بدان توجه شده بود توسعه داد، و معماری اسلامی از همین دوره آغاز گردید و مساجد تاریخی دمشق و مدینه و بیت المقدس ساخته شد. زبان عربی در زمان امویان رواج گرفت و مردم ممالک اسلامی بخصوص مردم شام زبان عربی را فراگرفتند. نخستین سکه ٔ اسلامی نیز در این دوره (در زمان خلافت عبدالملک ) زده شد. توجه مسلمانان در دوره ٔ امویان بفلسفه و بخصوص فلسفه ٔ یونان جلب گردید وهم در این دوره بود که بحثهای علوم شرعی و الهیات بمیان آمد و ادب عربی رواج گرفت و قواعد صرف و نحو تدوین گردید و خلاصه آنکه تمدن اسلامی که در دوره ٔ عباسیان به اوج ترقی خود رسید پایه گذاری گردید. امپراتوری اسلام در زمان امویان بمُنتهای عظمت و وسعت خود رسید: زیادبن ابیه که در زمان علی (ع ) حکومت فارس را داشت در دوره ٔ معاویه حکومت بصره و کوفه را نیز بدست آورد و حیطه ٔ اقتدار او تا اقصی نقاط شرقی حکومت اسلامی کشیده شد. مسلمانان در همین سالها از طرفی به سند رسیدند و از طرفی از جیحون عبور کردند و برخی از بلاد آنسوی جیحون را گشودند. در زمان ولیدبن عبدالملک (٨٦-٩٦ هَ .ق .) قتیبةبن مسلم باهلی از سرداران معروف عرب در ولایات شرقی ایران دست بمحاربات بزرگی زد و بلخ و طخارستان و فرغانه و بخارا و بیکند و خیوه و سمرقند و بعضی از نواحی دیگر را گشود و تا کاشغر پیش رفت . این سردار پس از فوت ولید و جانشینی سلیمان سر بطغیان برداشت ولی کشته شد. در مغرب نیز افریقای شمالی و اندلس بدست حکومت اسلامی افتاد و مسلمانان با سرداری طارق بن زیاد از تنگه ای که میان آفریقا و اروپاست گذشتند و بتدریج تمام شبه جزیره ٔ اسپانیا را بتصرف درآوردند. در زمان هشام بن عبدالملک قسمتی از جنوب فرانسه را نیز تسخیر کردند ولی در محل پواتیه از شارل مارتل پادشاه فرانسه شکست خوردند. بدین ترتیب در زمان امویان حکومت اسلامی از مرزهای چین تا اقیانوس اطلس گسترده شد. امویان از همان آغاز کار با مخالفت شدید شیعیان و مردم مدینه روبرو شدند. خلفای اموی به سنت پیغمبر و خلفای راشدین پشت پا زده بودند و توجه به مسائل مادی و آماده ساختن وسایل شکوه و تجمل و گردآوری مال و منال دنیا را جانشین اندیشه ٔ دین و توجه به مبانی عالی اخلاقی کرده بودند. امویان از آل علی بیمناک بودند و از هر نوع اعمال زور و سخت گیری درباره ٔ این خاندان خودداری نمیکردند. حسین بن علی (ع ) سومین امام شیعیان بفرمان یزید در دهم محرم سال ٦١ هَ .ق ./ ١٦اکتبر ٦٨٠ م . با یارانش کشته شد. این واقعه در برانگیختن نفرت عمومی شیعیان و مخالفان امویان به مخالفت با دستگاه خلافت تأثیر عظیمی بخشید. امویان نسبت به ملل غیرعرب و بخصوص ایرانیان با نظر خوبی نمی نگریستند و بخصوص عمال آنان در ایران بسیار بدرفتاری میکردند. یزیدبن مهلب که پس از قتیبةبن مسلم باهلی حکومت خراسان را یافته بود بعد از فراغت از امور آن دیار بگرگان که تا آن هنگام مستقل مانده بود تاخت و گرگان را فتح کرد و به مازندران حمله برد و پس از فتح ساری هنگام تعاقب دشمن در دره ای محصور شد و دسته ٔ بزرگی از سپاهیان او از میان رفتند و او سرانجام با سیصدهزار دینار جان خود را خرید و در بازگشت به گرگان دچارطغیان مرزبان آنجا گردید و پس از هفت ماه پیروز گشت و بسیاری از مردم گرگان را از دم شمشیر درگذرانید. این عمل و نظایر آن باعث شد که روزبروز بر ناخشنودی ایرانیان از امویان افزوده شود، تمایل ایرانیان به آل علی و تبلیغ اینان بضدیت با امویان بیشتر ایرانیان را بستیزه جویی با دستگاه خلافت اموی برمی انگیخت تا اینکه ابومسلم سردار رشید ایرانی برای ریشه کن ساختن دستگاه امویان با عبداﷲ سفاح از اولاد عباس بن عبدالمطلب برای خلافت اسلامی بیعت کرد و در زاب (مغرب ایران ) سپاه مروان دوم اموی را در هم شکست و عبداﷲ سفاح بدستیاری وی بخلافت رسید و مروان منهزم و مقتول گردید (١٣٢هَ .ق .). خلفای اموی بترتیب با تاریخ جلوس عبارتنداز: معاویه ٔ اول ٤١ هَ .ق . (٦٦١ م .) یزید اول ٦٠ (٦٨٠) معاویه ٔ دوم ٦٤ (٦٨٣) مروان اول ٦٤ (٦٨٣) عبدالملک ٦٥ (٦٨٥) ولید اول ٨٦ (٧٠٥) سلیمان بن عبدالملک ٩٦ (٧١٥) عمربن عبدالعزیز ٩٩ (٧١٧) یزید دوم ١٠١ (٧٢٠) هشام بن عبدالملک ١٠٥ (٧٢٤) ولید دوم ١٢٥ (٧٤٤) یزید سوم ١٢٦ (٧٤٤) ابراهیم بن ولید ١٢٦(٧٤٤) مروان دوم ١٢٧-١٣٢ (٧٤٥-٧٥٠). رجوع به تاریخ الامم و الملوک محمدبن جریر طبری جزء ٧ و ٨ و ٩ و الکامل ابن اثیر جزء ٣ و ٤ و ٥ و تاریخ الخلفاء سیوطی ص ٣٤٨ و مجمل التواریخ و القصص ص ٢٩٥ و روضةالصفا چ خیام ج ٣ ص ٦٢ و حبیب السیر چ خیام ج ٢ ص ١١٤ و معجم الانساب زامباورجزء ١ ص ١ و تاریخ ایران تألیف سر پرسی سایکس ترجمه ٔ فخر داعی گیلانی ج ١ ص ٧٥٩ و ریحانة الادب ج ٦ ص ٢٧٥ واسلام (از مجموعه ٔ چه میدانم ؟) تألیف دومینینگ سوردل ترجمه ٔ حسینی نژاد ص ٢١ و طبقات سلاطین اسلام و تاریخ ادبیات صفا ج ١ ص ١١ و سایر کتابهای تاریخ عمومی شود.