تربت حیدریه

تربت حیدریه . [ ت ُ ب َ ت ِ ح ِ دَ ری ی ِ ] (اِخ ) شهرستان تربت حیدریه یکی از شهرستانهای استان نهم کشور است که از طرف خاور به خط مرزی ایران و افغانستان (که از ٧هزارگزی شمال خاوری خوشابه بطرف جنوب امتداد پیدا می کند) محدود می باشد و از طرف شمال به ارتفاعات جنوبی تربت جام و از قریه ٔ چهارتکاب تا نزدیکی سنگ نگر و گردنه ٔ پاقلعه و کوههای چاردخت امتداد دارد و حد فاصل بین دهستان مرکزی فریمان و دهستان زاوه است و از آن به بعد کوههای کم ارتفاع سرجام تا رباطسفید، جلگه رخ را از دهستان احمدآباد و سرجام جدا می کند و سپس مسیل رود کالشور تا مدخل اصلی کالشور جلگه رخ را از نیشابور جدا مینماید. از شمال باختری به شهرستان نیشابور و از باختربشهرستان کاشمر و از جنوب به بخش قاین از شهرستان بیرجند و شهرستان گناباد محدود می باشد. شهرستان تربت حیدریه نسبت به وسعت خاک و تعداد بخشها و کوهپایه و جلگه های وسیع اختلاف زیادی در فصول چهارگانه با هم دارند، ناچار وضعیت طبیعی هر محلی جداگانه ذکر می شود: الف - بخش کدکن، در سراسر شمال شهرستان تربت حیدریه واقع و نسبت به تمام بخشها و دهستانها سردسیر است . ب - جلگه ٔ زاوه و دهستان بالاولایت و حومه ٔ شهر که هوای آنها معتدل است و انواع میوه جات در آنها بعمل می آید و ییلاقهای بسیار خوبی دارند و پائین ولایت نسبتاً گرمسیر است . ج - بخش رشخوار که شامل دهستان رشخوار و سنگان است و بواسطه ٔ نزدیکی با خواف و گودی اراضی از جلگه ٔ زاوه گرمسیرتر است . د - جلگه ٔ محولات (بخش فیض آباد و محولات )، تمام منطقه گرمسیر است، محصول و میوه جات آن یک ماه زودتر از سایر مناطق تربت میرسد. انار و انجیر در تمام دهات محولات بعمل می آید، آبهای تربت عموماً شیرین و گواراست، فقط در قسمت رشخوار قسمتی از آبادیها که آب آنها شور و غیرقابل شرب میباشد. رشته ٔ ارتفاعات بزرگ که از ٤٠هزارگزی جنوب باختری تربت جام شروع می شود و جلگه ٔ جام را از جلگه ٔ طیبات جدا نموده تا دهانه ٔ سنگ نگر و قریه ٔ چهارتکاب در یک رشته امتداد پیدا میکندازین به بعد بدو رشته ٔ شمالی و جنوبی تقسیم میشوند:١ - رشته ٔ شمالی از قریه ٔ چهارتکاب تا آبادی قرقناتوبیک به تپه ماهورهای مختلف تقسیم میشود و از این به بعد رشته ٔ اصلی سرجام را تشکیل می دهد و در نتیجه جلگه رخ را از دهستان سرجام و پیوه ژن جدا میکند، این کوه دنباله ٔ کوههای نیشابور و شاه جهان است . ٢ - رشته ٔ جنوبی، که از دهانه ٔ سنگ نگر شروع میشود در شمال دولت آباد معروف بکوه جام و بالاخره دنباله ٔ این کوه بسرخ کوه و کوه میش که در جنوب سبزوار است اتصال پیدا میکند. کوههای خاور و جنوب خاوری که از چاه قلعه نزدیکی هشتادان شروع میشود پس از طی ١٦٨هزار گز در جنوب بوری آباد و ٨هزارگزی جنوب باختری تربت جام خاتمه پیدا میکند.این کوه در جنوب خاوری تربت جام بین بخش خواف و بخش طیبات باخرز واقع است که امتداد آن جلگه ٔ رشخوار و جلگه ٔ سنگان را از جلگه ٔ تربت جدا نموده در هر محلی اسم مخصوصی دارد. در جنوب رشخوار بکوه منرو در جنوب جنگل معروف بکوه شتران میباشد. در شمال خاوری جلگه رخ یک سلسله تپه ماهورهائی از گردنه ٔ یاقوت (بالابند فریمان ) شروع میشود. بدواً تپه ماهورهای خاکی است و در ٧هزارگزی خاور آق کمر کوه سنگی را تشکیل داده تا گردنه ٔمحمدمیرزا و شکته علاقه و شکته سیاه در جلگه رخ امتداد دارد. معادن : معادن سنگ مرمر در ٢٤هزارگزی خاور تربت حیدریه در جلگه ٔ زاوه دامنه ٔ کوه سرخ واقع است که اغلب سنگ آنرا به تهران حمل می نمایند. معدن مس در کوه جعفرمشهدی در جنوب خاوری تربت حیدریه واقع است . معدن ذغال سنگ در کوه ساق که در ٦٦هزارگزی تربت است و راه آن صعب العبور میباشد و معدن زاج سیاه بین محولات و ازغند قرار دارد. رودها: رودخانه ٔ معروف به کال سالار از ٢٤هزارگزی شمال تربت حیدریه از گدار سرخ بالای کامه بالا، سرچشمه گرفته پس از مشروب کردن کامه بالا و پائین و ترسک، رودخانه ٔ کسگک داخل این رودخانه میشود. پل آجری در روی آن ساخته شده و قابل عبورماشین است . در ١٨هزارگزی شمال خاوری تربت رودخانه ای است موسوم به صبی که از خاور به باختر جاری است و از شمال شیخ آباد در جلگه ٔ زاوه سرچشمه گرفته پس از مشروب ساختن قسمتی از جلگه ٔ زاوه داخل رودخانه ٔ سالار میشود و آبادیهائی را که در اطراف آن واقعند مشروب ساخته بطرف جنگل سرازیر می گردد و قسمت عمده ٔ ناحیه ٔ جنگل از این آب مشروب میشود. رود مهجن یا رود معجن معروف به رود ازغد در ٥٤هزارگزی شمال باختری تربت از چشمه ٔ زندگی سرچشمه گرفته از باختر بطرف خاور جریان پیدا کرده و در ٤هزارگزی آبادی رود مهجن در مسیر خود آبشاری را تشکیل میدهد که ٢٨ گز ارتفاع دارد و این رودخانه آبادیهای مسیر خود را مشروب می سازد و در ٤هزارگزی جنوب رود مهجن داخل رودخانه ٔ حصارچه میشود که هردو بطرف جنوب جریان پیدا کرده به کال ازغد معروف می شود. رودخانه ٔ سرخ آباد، سرچشمه ٔ آن از ١٤هزارگزی باختری تربت و دوهزارگزی جنوب بایک میباشد که بطرف شادمهر جریان دارد. رودخانه ٔ قلعه جق در ٢٤هزارگزی شمال باختری تربت از کوههای بایک و ٢هزارگزی جنوب فدیهه سرچشمه گرفته بطرف جنوب سرازیر میشود و پس از مشروب کردن زرمهر و خوشدره، در پائین ظهیرآباد داخل رودخانه ٔسرخ آباد شده بطرف محولات جریان پیدا میکند. رودخانه ٔشصت دره از ١٢هزارگزی شمال باختری تربت سرچشمه گرفته بطرف جنوب سرازیر می گردد، و پس از گذشتن از کوههای شصت دره آب آن بواسطه ٔ بسته شدن بجویبارها کم شده ولی در بهار و پائیز سیل زیادی از آن جاری میشود، بطوری که معروف است در سابق سدی در کوههای شصت دره جلو این رودخانه بسته شده بود، الحال آثاری از آن وجود ندارد ولی در دهنه ٔ رودخانه در پانصدگزی شمال باختری آبادی صنوبر محل بسیار مناسبی جهت بستن سد دیده میشود. سازمان اداری : شهرستان تربت حیدریه از ٥ بخش بنام حومه ٔ خواف، رشخوار، کدکن، فیض آباد و محولات تشکیل می گردد و مجموع آبادیهای شهرستان ٥٤٢ عدد است و در حدود ١٩٧٠٢٧ تن سکنه دارد. جمعیت شهر تربت ٢٣٨١٦ نفر است .بطوری که مطلعین محل اظهار میدارند در زمان نادرشاه افشار ششهزار خانوار از طوایف بلوچ و چهارهزار خانوار از طوایف قراتاتار و یکهزار خانوار عرب و بعضی طوایف مختلف بنواحی تربت کوچانده شده با طوایفی که قبلاً در اطراف تربت سکونت داشتند مخلوط شدند لیکن زبان خود را حفظ کرده بزبانهای فارسی، بلوچی، عرب افغانی و ترکی تکلم می نمایند. محصولات عمده ٔ شهرستان تربت عبارتست از غلات دیمی و آبی، پنبه، زیره ٔ سبز و انواع میوه جات سردسیری و گرمسیری و بادام و گردو و انار و ریواس بحد وفور دارد و محصولات دامی و روغن و پنیر و پشم و غیره در آنجا بدست می آید. راه : ١ - راه شوسه ٔ مشهد به زاهدان از گردنه ٔ محمدمیرزا از شمال تربت حیدریه تا گال شور، بین رباط کسائی و عمرانی که آخرین حد تربت است استان نهم را بزاهدان اتصال میدهد. ٢ - جاده ٔ اتومبیل رو از طرف تربت بخواف از دهنه ٔ درپال، ١٨هزارگزی جنوب خاوری تربت حیدریه گذشته از جلگه ٔرشخوار و سنگان عبور کرده از خوشابه، نزدیک مرز ایران گذشته، بمرز افغانستان اتصال پیدا میکند. دیگر جاده ٔ شوسه ٔ تربت بکاشمر است که از ٤٨هزارگزی منطقه ٔ تربت عبور مینماید. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج ٩).

تربت حیدریه . [ ت ُ ب َ ت ِ ح ِ دَ ری ی ِ ] (اِخ ) شهر تربت حیدریه در ١٨٥هزارگزی مرکز استان مشهد و ٩٠٠هزارگزی زاهدان بر سر راه شوسه ٔ تجارتی جنوب خاوری کشور ایران قرار دارد. مختصات جغرافیائی آن بشرح زیر است : ٣٦ درجه و ١٣ دقیقه ٔ طول، ٥٨ درجه و ١٥ دقیقه ٔ عرض نسبت به گرینویچ . هوای شهر تربت معتدل و مرطوب مالاریائی است، بیشتر آب آن بواسطه ٔ املاح گچی سنگین است و فقط قناتی در ٤هزارگزی شمال باختری شهر وجود دارد که آبش گواراست و نظر به دوری راه برای همه مقدور نیست که برای شرب از آن استفاده کنند. شهر تربت حیدریه یکی از شهرهای قدیمی است که در سال ١٢١١ هَ . ق . اسحاق خان قراتاتار، به امر نجفعلیخان رئیس طایفه ٔ تاتار در جنب مقبره ٔ قطب الدین حیدر بنا نموده و خندقی دور آن کشیده، چون بنای تربت در جوار قطب الدین حیدر ساخته شده بود به اسم تربت حیدریه نامیده شد و بواسطه ٔ این که در سر راه هندوستان واقع شده، بسرعت ترقی کرده کوچه ها و بازاری به آن اضافه گردید و بصورت شهر درآمد. در زمان سلطنت رضاشاه یک خیابان شمال - جنوبی که از وسط شهر عبور میکند احداث شدو یک خیابان از باختر بخاور کشیده شده که بباغ ملی منتهی میشود. شهر تربت بواسطه ٔ نزدیکی بکوه و باغات زیادی که در اطراف آن است از زیباترین شهرهای ایران است، مخصوصاً احداث باغ ملی در روی تپه بزیبائی شهر افزوده است . این شهر در حدود ٢٥٠ باب مغازه و ٤ باب گاراژ دارد. آب مشروب شهر از چند رشته قنات است ولی چون کفایت شهر را نمی کند از آب چاه و آب انبار استفاده میکنند. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج ٩).

تربت حیدریه . [ ت ُ ب َ ت ِ ح ِ دَ ری ی ِ ] (اِخ ) بخش حومه ٔ شهرستان تربت حیدریه است که از ٦ دهستان تشکیل میشود و حدود آن بشرح زیر است : از شمال به بخش کدکن و بخش فریمان از شهرستان مشهد و از خاور به بخش خواف ودهستان شهرنو از بخش طیبات و بخش رشخوار و از جنوب به بخش رشخوار و فیض آباد محولات و از طرف باختر به بخش فیض آباد محولات و کدکن محدود است . موقعیت طبیعی : بخش حومه، در شمال خاوری تا اندازه ای کوهستانی و هوای آن معتدل می باشد. محصول عمده ٔ آن غلات و بنشن و انواع میوه جات و پنبه و ابریشم است . جمع قراء بخش ١٨٥ آبادی بزرگ و کوچک است و جمعیت آن در حدود ١٠٩٦٢٤ نفر است . راه شوسه ٔ تجارتی مشهد بزاهدان ازین بخش عبور میکند. دهستان حومه ٔ شهر تربت حیدریه دارای ٩ آبادی و ٥٢٣٣ تن سکنه است . (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج ٩).