دانه

(نِ) [ په. ] (اِ.)<BR>۱- هستة میوه.<BR>۲- یک عدد از غله، حب.<br>

(نِ) [ په. ] (اِ.) ۱- هسته میوه. ۲- یک عدد از غله، حب.

دانه . [ ن َ / ن ِ ] (اِ) هر یک از برآمدگی های خرد در بدن هنگام ابتلای ببرخی از بیماریها چون آبله و آبله مرغان و جز آن . برآمدگیهای ریزه و خردکه گاه ابتلای به آبله مرغان و سرخک و جز آن در بدن پدید آید. بَژ. آبله ریزه که بر اندام برآید: داحوس، داحس ؛ ریشی یا دانه ای است که میان ناخن و گوشت پیدا شود و از آن ناخن بیفتد. (منتهی الارب ). ◄ هر یک از برآمدگیهای خرد در بدن که نه از ابتلای به بیماری باشد بلکه از عوارضی داخلی برآید و همچون خال نماید اما برنگ پوست یا اندکی سیرتر از رنگ پوست .

دانه . [ ن َ / ن ِ ] (اِ) در لغت آذری مقابل مایه بمعنی شتر نر و گاو جوان نر است و این کلمه از دَئنو و دنوتک پهلوی است . بترکی (متأثر از آذری ) گویند: اوغلان ! دانه نی چات ؛ یعنی پسر! شتر نر یا گاو جوان نر را بار کن . مقابل : اوغلان ! مایه نی چات ؛ به معنی پسر! شتر ماده یا گاو جوان ماده را بارکن . ◄ گوساله .

دانه . [ ن َ / ن ِ ] (اِ) مطلق حبوب خوردنی از گندم و جو و عدس و باقلا و ماش و نخود و لوبیا و خلر و گاودانه و جز آن . مطلق حبه ها. غله . مطلق حبه ها از جنس گندم و جو و جز آن : پر از میوه کن خانه را تا بدر پر از دانه کن خنبه را تا بسر. ابوشکور. میازار موری که دانه کش است که جان دارد و جان شیرین خوش است . فردوسی . بسان دانه بر تابه فشانده براه دلبرش دیده بمانده . فخرالدین اسعد (ویس و رامین ). وزین دانه یک من بیک من درم بلابه همی خواستند و ستم . شمسی (یوسف و زلیخا). که این صد شتر دانه بار گران بما داد بی منت و رایگان . شمسی (یوسف و زلیخا). ز ما دانه را منع کردش عزیز نیابیم ازو هیچ رامش بنیز. شمسی (یوسف و زلیخا). چو تنگی بود، دانه چون جان بود برابر بگویم هم ارزان بود. شمسی (یوسف و زلیخا). جان دانه ٔ مردمست و تن کاهست ای فتنه ٔ تن تو فتنه بر کاهی . ناصرخسرو. نخواهد همی ماند با باد مرگت بدین خرمن اندر نه کاه و نه دانه . ناصرخسرو. با کاه مخور دانه چنین گر نه ستوری با بوذر گفت اینکه ترا گفتم سلمان . ناصرخسرو. چو در هر دانه ای دانایکی صانع همی بیند خدای خویش آنها را نپندارد نه انگارد. ناصرخسرو. سوی گاو یکسان بود کاه و دانه بکام خر اندر چه میده چه جودر. ناصرخسرو. گفت جو دانه ٔ مبارکست و خویدش خجسته . (نوروزنامه ). چنانکه غرض کشاورز از پراکندن تخم دانه باشد که قوت اوست . (کلیله و دمنه ). صبح نهد طرف زر بر کمر آسمان آب کند دانه هضم در شکم آسیاب . خاقانی . هر زنی هندو که او را دانه بر دست افکند دانه زن پیدا نبیند خرمن سودای من . خاقانی . گر نان طلب کنند در من زنند ازآنک بی دانه ٔ من آب زدست آسیابشان . خاقانی . دانه از خوشه ٔ فلک خوردی که بپرواز رستی از تیمار. خاقانی . من آن دانه ٔ دست کشت کمالم کز این عمرسای آسیا میگریزم . خاقانی . چون بدانه داد او دل را بجان ناگرفته مرد را بگرفته دان . مولوی . مور بر دانه چرا لرزان بدی گر از آن یک دانه خرمن دان بدی . مولوی . قَصل، قِصل، قَصَل، قُصاله ؛ دانه ٔ ردی که وقت پاکیزه کردن از گندم دور کنند. مریراء؛ دانه ٔ تلخه ٔ گندم که دور کنند آنرا. فریک ؛ دانه ٔ مالیده . دِحِندِح ؛ دانه ای است کوچک . سعابرالطعام ؛ آنچه از گندم دور کنند آنرا از گندم دیوانه و دانه ٔ تلخ و جز آن . لیاء؛ دانه ٔ سپید شبیه نخود که بخورند آنرا. قصری ؛ دانه که در خوشه و کفه بماند بعد کوفتن . کشد؛ دانه ای که میخورند آنرا. قطنیة؛ دانه هرچه باشد یا جز گندم و جو و انگور و خرما و یا دانه ای که به پختن درآید. قصارة؛ دانه ای که در کفه بماند بعد از کوفتن . هرطمان ؛ دانه ای است متوسط میان جو و گندم . داذی ؛ دانه ای است تلخ . حزّ؛ دانه ای است مدور. (منتهی الارب ). ◄ هر یک از حبه های جداگانه ٔ حبوب خوردنی چون دانه ٔ گندم و دانه ٔ جو و دانه ٔماش و جز آن : چو صد دانه مجموع در خوشه ای فتادیم هر دانه در گوشه ای . سعدی . یک دانه چون جهد ز میان دو آسیا. سعدی . ◄ دان . چینه . آنچه بمرغان دهند از خوردنی . آنچه بطیور دهند از حبوب و جز آن . آنچه برای مرغان طعمه ریزند از ارزن و جو و گندم و مانند آن . آنچه بمرغان دهند خوردن را. زقة. (دهار). ثفل . (منتهی الارب ) : همای عدل تو چون پر و بال باز کند تذرو دانه برون آرد از جلاجل باز. سوزنی . در صبوح آن راح ریحانی بخواه دانه ٔ مرغان روحانی بخواه . خاقانی . خاطر تو مرغ وار هست بپرواز عقل یافته هر صبحدم دانه ٔاهل ثواب . خاقانی . آن مثل خواندی که مرغ خانگی دانه ای درخورد و پس گوهر بزاد. خاقانی . برد مرغ دون دانه از پیش مور. سعدی . ای شاهد قدسی که کشد بند نقابت وی مرغ بهشتی که دهد دانه و آبت . حافظ. یا بکش، یا دانه ده، یا از قفس آزاد کن . ؟ ◄ آنچه در دام نهند ازحبوب و غیره تا صید را بفریبند. آنچه از حبوب که دردام برای صید طیور وحشی بکار برند : همه دانه است تا بمیانه های دام رسم . (تاریخ بیهقی چ ادیب ص ٤٨). دانه اندر دام او دانی که چیست نرم و سخت و خوب و زشت و بوی گند. ناصرخسرو. در دام بدانه مباش مشغول دانه ٔ تو چه چیزست جز می و جام . ناصرخسرو. مشو آنجا که دانه ٔ طمعاست زیر دانه نگر که دام بلاست . مسعودسعد. هواست دانه و من دانه چین و هاویه دام اگر بدانه نمانم بدام درمانم . سوزنی . در راه من نهاد ملک دام حکم خویش آدم میان حلقه ٔ آن دام دانه بود. خاقانی . آمده در دام چنین دانه ای کمتر از آوازه ٔ شکرانه ای . نظامی . هست صیاد ار کند دانه نثار نی ز رحم وجود بل بهر شکار. مولوی . دشمن ارچه دوستانه گویدت دام دان گرچه ز دانه گویدت . مولوی . کبوتری که دگر آشیان نخواهد دید قضا همی بردش راست سوی دانه و دام . سعدی . نرودمرغ سوی دانه فراز چون دگر مرغ بیند اندر بند. سعدی . بحسن خلق توان کرد صید اهل نظر بدام و دانه نگیرند مرغ دانا را. حافظ. ◄ حب .(دستوراللغة) (ترجمان القرآن ). بزر. تخم . تخم زراعت و کشت چون گندم و جو و غیره . تخم که بر زمین افتد ویا بکارند روئیدن و یا رویاندن درختی یا گیاهی را. صاحب آنندراج گوید به معنی حب و بزرست و آفت زده از صفات اوست . (آنندراج ) : دو سه دانه دیدند آنجا نهاده برداشتند و پیش تخت شاه شمیران آوردند... شاه تخم را به باغبان خویش داد و گفت در گوشه ای بکار.(نوروزنامه ). دانه مادام که در پرده ٔ خاک نهانست هیچکس در پروردن وی سعی ننماید. (کلیله و دمنه ). چو دهقان دانه در گل پاک ریزد ز گل گر دانه خیزد پاک خیزد. نظامی . کدام دانه فرورفت در زمین که نرست چرا بدانه ٔانسانت این گمان باشد. مولوی . چو گفتت لیس للانسان الاماسعی خالق بیفکن دانه ای امروز تا زان بدروی فردا. مولوی . دانه آنکو بزمستان نفشاند در خاک ناامیدی بود از دخل بتابستانش . سعدی . تا دانه نیفکنی نروید. سعدی . تا رنج نبری گنج برنداری و تا جان در خطر ننهی بر دشمن ظفر نیابی و تا دانه پریشان نکنی خرمن برنگیری . (سعدی، کلیات ص ١١٨). کم نئی از دانه ای هرجا که افتی خوش برآ. سلمان ساوجی . اهتباد؛ دانه برآوردن و تر نهادن حنظل را تا تلخی از وی برود. (منتهی الارب ). جدر؛ دانه ٔ طلع. (منتهی الارب ). هبید، هبد؛ دانه ٔ حنظل . (منتهی الارب ). ◄ هر یک از تخمهای درون برخی از میوه ها چون انجیر و به و غیره . تخم درون برخی میوه ها چون سیب و بهی و گلابی و جز آن : سیب که اندر درخت و دانه ٔ سیب است ناید بیرون ازو بخواندن افسون . ناصرخسرو. ♦ به دانه ؛ تخم به . دانه های ریز که درون به است . ♦ انجیر بادانه ؛ که در درون تخمهای ریزه دارد. ♦ انجیر بی دانه ؛ که در درون تخم های ریز و دانه ندارد و همه گوشت است . ◄ ثمر بعضی گیاهان و تخم آنها. میوه ٔ برخی گیاهان که تخم آن نیز هست و همان را برای رویاندن مجدد آن در زمین افکنند مانند دانه ٔ پنبه و دانه ٔ سپندان و جز آن : بکند هر دو چشم خویش از بخل همچو حلاج دانه را به وشنگ . منطقی . جوان بودم و پنبه فخمیدمی چو فخمیدمی دانه برچیدمی . طیان . نگاه کن که بقارا چگونه می کوشد بخردگی منگر دانه ٔ سپندان را. ناصرخسرو. دانه ٔ فلفل سیاه و خال مه رویان سیاه هر دو جان سوزند اما این کجا و آن کجا. ؟ خربصیص ؛ نباتی است که از دانه ٔ آن طعام سازند و شترخورد. ملک ؛ دانه ٔ جلبان که گیاهی است . حب قطن ؛ دانه ٔ پنبه . قلم قریش ؛ دانه ٔ صنوبر. حب رشاد؛ دانه ٔ سپندان . ◄ هر یک از میوه ها یا هر عدد از میوه ها و یا هر حبه از میوه های برخی از درختان که ثمر آنها خوردنی است چون انجیر و انگور و خرما و جز آن . و نیز هر یک از حبه های درون میوه ٔ برخی از درختان که خوردنی است چون انار: حب الرمان ؛ هر یک از حبه های درون حقه ٔ نار. غژب ؛ حبه ٔ انگور. گِلَّه (در تداول مردم قزوین ). عور؛ دانه ٔ انگور. (منتهی الارب ) : مگر که نار کفیده است چشم دشمن تو کز او مدام پریشان شده ست دانه ٔ نار. فرخی . کفیده [ انار ] چون دهان شیر و دانه ش بدو در همچو خون آلوده دندان . رازی . درخت انگور دید چون عروس آراسته خوشه های بزرگ شده و از سبزی بسیاهی آمده چون شبه می تافت و یک یک دانه ها ازو همی ریخت . (نوروزنامه ). هیچکس [ گاه پیدایش رز ] دانه در دهان نیارست نهادن از آن همی ترسیدند که نباید که زهر باشد. (نوروزنامه ). دانه ٔ دل چون دانه ٔ نار از پوست میخورد. (ترجمه ٔ تاریخ یمینی ص ٣٢٥). رفتست پاک روغن این زیتون جز دانه نیست مانده و کنجاره . ناصرخسرو. دانه ٔ شاخ و باغ مجلس او دانه ٔ درّ و شاخ مرجان باد. مسعودسعد. قمری کردش ندا کای شده از عدل تو دانه ٔ انجیر زرد دام گلوی غراب . خاقانی . مغان که دانه ٔ انگور آب میسازند ستاره می شکنند آفتاب میسازند. مولوی . دانه ای کش تلخ باشد مغز و پوست تلخی و مکروهیش خود نهی اوست . مولوی . کودک و آنگاه ترک دانه ٔ خرما. قاآنی . ◄ هسته . استخوان خرد و درشت که میان برخی از میوه هاست . استه ٔ بعضی میوه ها. خسته . چیزهای خرد و سخت که درون برخی از میوه ها چون انار و خرما و انگور است و آن دانه را گاه مغزی در درون است چون هسته ٔ قیسی و گاه نیست چون خرما و انگور و غیره : و آن دانه ٔ شفتالو را که بدان سختی است آنرا فرسوده کنی . (کتاب المعارف ). شرب نوش آفرید از مگس نحل نخل تناور کند ز دانه ٔ خرما. سعدی . تکژ، تکس ؛ استخوان پاره درون دانه ٔ انگور. هسته که درون حبه ٔ انگورست . انگور بی دانه ؛ که حبه های آن هسته ندارد. انار بی دانه ؛ که حبه های درون آن را دانه های استخوانی و هسته نیست . عجم ؛ دانه ٔ خرما. هسته ٔ خرما. نواة. نوی . (منتهی الارب ). ◄ مغز هسته : البوب ؛ دانه ٔ هسته ٔ کنار. (منتهی الارب ). ◄ عدد. تا. یک : دانه دانه ؛ یک یک . یکی یکی . یکدانه ؛ یک عدد. پنج دانه ؛ پنج عدد : بنهفته به سحر گنج قارون یک در تو در دو دانه گوهر. (؟) ناصرخسرو. دانه و شاخ باغ و مجلس او دانه ٔ درّ و شاخ مرجان باد. مسعودسعد. مویز و منقا و آلوی سیاه از هر یکی سی دانه . (ذخیره ٔ خوارزمشاهی ). و دانست که دریا را به پیمانه پیمودن و ریگ بیابان را بدانه شمردن آسانتر از مکر زنان ... در حد و حصر آوردن است . (از سندبادنامه ). چو صد دانه مجموع در خوشه ای فتادیم هر دانه در گوشه ای . سعدی . اندک اندک بهم شود بسیار دانه دانه است غله در انبار. سعدی . ◄ هر یک از گلوله ها یا گلوله های به استوانه گراینده ٔ سفته ٔ سفالین و یا سنگین و یا بلورین و یا چوبین و یا از دیگر چیزها که به رشته کشند در سبحه تسبیح کردن را: سبحه ٔ صددانه ؛ دارای صد گلوله ٔ سفته . سبحه ٔ هزار دانه ؛ دارای هزار گلوله ٔ سفته . سبحه ٔ سی و سه دانه ؛ دارای سی و سه گلوله ٔسفته : تسبیح هزار دانه در دست مپیچ . سعدی . ◄ گلوله های خرد و یا درشت از احجار کریمه یا مروارید و جز آن . قطعات خرد و یا درشت از گوهرها و احجار کریمه .از احجار قیمتی و گرانبها بشکل گلوله و یا نزدیک بآن تراشیده نگین را. ♦ دانه ٔ الماس ؛ قطعه ٔ تراش خورده ٔ الماس . ♦ دانه ٔ مروارید ؛ گلوله ای از آن : میان بهی درّ خوشاب بود که هر دانه ای قطره ٔ آب بود. فردوسی . دگر پنجصد درّخوشاب بود که هر دانه ای قطره ٔ آب بود. فردوسی . ♦ دانه ٔ یاقوت ؛ قطعه ٔ تراش خورده ٔ یاقوت . درّة؛ دانه ٔ مروارید. لؤلوءة؛ دانه ٔ مروارید. تومة؛ دانه ٔ مروارید. خربصیص ؛ دانه ای از زیور. (منتهی الارب ). کلمه ٔ دانه در معانی فوق هنگام ترکیب با کلمات دیگر گاه مؤخر آید و افاده ٔ معانی خاص کند چون : ♦ آب و دانه . رجوع به هر یک از دو کلمه شود: تخلی ؛ آب و دانه . (منتهی الارب ). ♦ الف دانه ؛ نوعی گره . ♦ انار دانه ؛ دانه ٔ انار. ♦ ایل دانه ؛ هل . قاقله ٔ صغار. (ملحقات برهان ). ♦ بادانه ؛ دانه دار. ♦ بسیاردانه ؛ دارای دانه های بسیار. پردانه . ♦ به دانه ؛ دانه ٔ به . تخم به . ♦ بیدانه ؛ مقابل دانه دار. ۩ نوعی انگور. ۩ نوعی کشمش حاصل از این انگور. ♦ پنبه دانه ؛ دانه ٔ پنبه . تخم پنبه . ♦ جان دانه ؛ جایی از پیش سر کودک که نرم وجهنده است . یافوخ . رجوع به جان دانه در همین لغت نامه شود. ♦ جودانه ؛ نوعی بافت در بافتنی ها. ♦ کافور جودانه . رجوع به کافورشود. ♦ بید جودانه . رجوع به بید شود. ♦ چوب دانه ؛ سنجد. غبیرا. (برهان ). ♦ خشک دانه ؛ تخم کاژیره است . حب العصفر. (برهان ). ♦ دانه دانه ؛ یک یک . مرکب از اعداد و افراد جداگانه : اندک اندک بهم شود بسیار دانه دانه است غله در انبار. سعدی . ♦ درُدانه ؛ دانه ٔ دُر : دردانه ها اگرچه پراکنده هم نکوست اما کجا بگوهر منظوم میرسد. سعدی . سعدی بلب دریا دردانه کجا یابی در کام نهنگان رو گر میطلبی کامی . سعدی . ۩ بسیار عزیز. عزیز دُردانه ؛ سخت گرامی : مطلع برج سعادت فلک اختر سعد بحر دردانه ٔ شاهی صدف گوهرزای . سعدی . ♦ سیاهدانه ؛ شونیز. ♦ شاهدانه . رجوع به شاهدانه شود. ♦ صددانه (سبحه ) ؛ دارای صد گلوله ٔ سفالین یا گلین و سنگین و یا بلورین . ♦ صندل دانه ؛ تخم صندل . ♦ فلفل دانه ؛ حب فلفل . ♦ قرمزدانه ؛ چیزی که بدان جامه و چیزهای دیگر رنگ کنند. ♦ کدودانه ؛ کرمی در معده . ♦ کرم دانه ؛ نوعی از مازریون . موردانه . جرم دانق . (برهان ). ♦ کنف دانه ؛ کنب دانه . تخم کنف . ♦ گاودانه ؛ حب البقر. ♦ ماهوردانه ؛ حب الملوک . ♦ ماهوب دانه، ماهودانه . حب الملک . فلفل الخواص و آن میوه ٔ درخت شباب است و بعربی معشوق میگویند. (برهان ). نام فارسی اپورژ است . (حاشیه ٔ برهان چ معین ). ♦ مرغ دانه ؛ دان مرغ . ♦ مشک دانه ؛ دانه ٔ مشک . ثمر مشک . ♦ موردانه ؛ کرم دانه . نوعی مازریون . (برهان ). ♦ نیم دانه ؛ برنج که کمی از سر و یا ته آن شکسته باشد. ♦ ناردانه ؛ اناردانه . دانه ٔ انار : آن کوزه برکفم نه کآب حیات دارد هم طعم نار دارد هم رنگ ناردانه . سعدی . ♦ وشک دانه (وشق دانه ) ؛ ون . چتلاقوش . حبة الخضراء. ♦ ون دانه ؛دانه ٔ ون . حب ون . میوه و تخم ون . ♦ هزاردانه (سبحه ) ؛ دارای هزاردانه . ♦ یک دانه ؛ حبه . ۩ یکی . فرد. منحصر بفرد : تو آن در مکنون یکدانه ای که پیرایه ٔ سلطنت خانه ای . سعدی . ♦ گوهر یکدانه ؛ منحصر به فرد : عیب تست ار چشم گوهر بین نداری ورنه ما هر یک اندر بحر معنی گوهر یکدانه ایم . سعدی . گر تو بحق افسانه ای یا گوهر یکدانه ای از ما چرا بیگانه ای، ما نیزهم بد نیستیم . سعدی . ♦ یکی دانه ؛یکتا. ۩ نوعی میوه . و نیز بکلمه ٔ دانه در معانی مختلفه کلماتی پیوندد و ترکیب اضافی یا عطفی و جز آن با معانی خاص پدید آرد و اینک فهرستی از این ترکیبات که مرتب بترتیب حروف هجاست با شرحی برای هر یک آورده میشود: ♦ دانه ٔ آبی ؛ دانه ٔ به . بهدانه . تخمهای ریزه ٔ درون میوه ٔ به : و اگر اندر سینه درشتی باشد عناب و سپستان و بنفشه و بیخ سوسن و بیخ خطمی و مغز خیار و صمغ کتیرا و دانه ٔ آبی اندر کشکاب و کندرآب می پزند. (ذخیره ٔخوارزمشاهی ). ♦ دانه ٔ آتش ؛ کنایه از شررست . (از آنندراج ) : خوشه ٔ ما بدهن دانه ٔ آتش دارد برق با خرمن ما مرد هم آغوشی نیست . صائب . ♦ دانه افشان . رجوع به این ترکیب در ردیف خود شود. ♦ دانه افشانی . رجوع به این ترکیب در ردیف خود شود. ♦ دانه بر آتش ریختن ؛ مرادف فلفل بر آتش ریختن و آن مشهورست . (آنندراج ) : بروی لاله رنگ او عرق مشمر که آن جادو مرا تا صید خود سازد بر آتش دانه می ریزد. سالک یزدی (از آنندراج ). ♦ دانه برچیدن . رجوع به این ترکیب در ردیف خود شود. ♦ دانه بستن . رجوع به این ترکیب در ردیف خود شود. ♦ دانه برخوردن ؛ خوردن دانه . برگرفتن دانه بقصد خوردن : ندانست از آن دانه برخوردنش که دهر افکند دام در گردنش . سعدی . ♦ دانه ٔ پارسی ؛ ماده ٔ رنگی طبیعی بوده است از نوعی درخت در ایران که به اروپا صادر میشده است، و گااوبا میگوید آن دانه از رامنوس پتلاریس بعمل می آمده است لکن من آنرا در ایران نیافتم . دانه ٔ فارسی . ♦ دانه پاشیدن . رجوع به این ترکیب در ردیف خود شود. ♦ دانه پاک کردن . رجوع به این ترکیب در ردیف خود شود. ♦ دانه پذیرفتن . رجوع به این ترکیب در ردیف خود شود. ♦ دانه پذیرنده . رجوع به این ترکیب در ردیف خود شود. ♦ دانه جو ؛ دانه جوی . رجوع به این ترکیب در ردیف خود شود. ♦ دانه چیدن . رجوع به این ترکیب در ردیف خود شود. ♦ دانه چین . رجوع به این ترکیب در ردیف خود شود. ♦ دانه خوار . رجوع به این ترکیب در ردیف خود شود. ♦ دانه خور . رجوع به این ترکیب در ردیف خود شود. ♦ دانه خوردن . رجوع به این ترکیب در ردیف خود شود. ♦ دانه دادن . رجوع به این ترکیب در ردیف خود شود. ♦ دانه دار . رجوع به این ترکیب در ردیف خود شود. ♦ دانه دان . رجوع به این ترکیب در ردیف خود شود. ♦ دانه دانه . رجوع به این ترکیب در ردیف خود شود. ♦ دانه در خاک نشستن ؛ مقیم خاک شدن دانه . در دل خاک قرار گرفتن دانه . در درون خاک جای گرفتن دانه : برومندی نصیب خاکبازان میشود صائب نگردد سبز تا در خاک چندی دانه ننشیند. صائب . ♦ دانه در خاک کردن ؛ در درون خاک قرار دادن دانه . درون زمین جای دادن دانه : تخم چون سوخت برومندنگردد صائب دانه ٔ اشک بامید چه در خاک کنی . صائب (از آنندراج ). ♦ دانه درشت ؛ درشت دانه . مقابل خرددانه . که حبه ها ریزه نیست . که حبه ها در حجم از مشابه خود بزرگتر است . ♦ دانه ٔ درشت ؛ دانه و حبه ٔ برتر و بزرگتر از انواع خود: دانه ٔ درشت مروارید؛ که خرد نیست . که ریزه نیست . که از انواع خود حجیم ترست . ♦ دانه ٔ دل ؛ میان دل . سیاهی دل . اسودالقلب . سویداءالقلب . سوداءالقلب . شَغْف . شَغَف . سواد. سویداء. شغاف . (منتهی الارب ). حبةالقلب . (دهار) : تخم وفاست دانه ٔ دل چون بدست تست خواهی بزیر خاک بنه خواه زیر آب . خاقانی . از دانه ٔ دل ز کشت شادی یک خوشه بسالیان مبینام . خاقانی . در دانه ٔ دل نماند مغز آوخ در خوشه ٔ عمر دانه بایستی . خاقانی . از پی مشتی جو گندم نمای دانه ٔ دل چون جو و گندم مسای . نظامی . ♦ دانه ریختن . رجوع به این ترکیب در ردیف خود شود. ♦ دانه ریز . رجوع به این ترکیب در ردیف خود شود. ♦ دانه زاد . رجوع به این ترکیب در ردیف خود شود. ♦ دانه زدن . رجوع به این ترکیب در ردیف خود شود. ♦ دانه زن . رجوع به این ترکیب در ردیف خود شود. ♦ دانه ٔ زنجیر ؛ حلقه ٔ زنجیر. (آنندراج ). هر یک از حلقه های زنجیر که از اتصال آنان سلسله پیدا آید. هر حلقه از حلقه های زنجیر : بسکه بگداخته غم جسم زمین گیر مرا میکشد مورچه ای دانه ٔ زنجیر مرا. اشرف . کی شود آزاد از زلف گرهگیرش کسی دانه ٔ زنجیر در دام است صیاد مرا. اشرف . ♦ دانه ٔ سبز ؛ حبةالخضراء. (شعوری ج ١ ص ٣١٤). ♦ دانه ٔسفید ؛ که سیاه نیست . ۩ (با فک اضافه )؛ دانه سپید. رجوع به این ترکیب در ردیف خود شود. ♦ دانه ٔ سمور ؛ کنایه از پوست سمورست . (آنندراج ). دانه ٔ کیش : بجامه تن ندهد حسن پرغرور او را که دام زلف بود دانه ٔ سمور او را. اشرف . ♦ دانه سوز . رجوع به این ترکیب در ردیف خود شود. ♦ دانه ٔ سیاه ؛ دانه ای که رنگ اسود و تیره دارد. ۩ تخمی تیره رنگ که درون گندم روید و بکار نیاید. دیو گندم : سعیع؛ دانه ٔ سیاه که بگندم آمیزد یا گندم دیوانه و یا گندم هیچکاره . (منتهی الارب ). ۩ سیاه دانه . رجوع به سیاه دانه شود. ♦ دانه ٔ عنبر ؛ تخم عنبر. ۩ مردمک چشم . (مجموعه ٔ مترادفات ص ٣٢٧). ♦ دانه ٔ فارسی ؛ دانه ٔ پارسی . رجوع به دانه ٔ پارسی شود. ♦ دانه فشان . رجوع باین ترکیب در ردیف خود شود. ♦ دانه فشاندن . رجوع به این ترکیب در ردیف خود شود. ♦ دانه فکندن . رجوع به این ترکیب در ردیف خود شود. ♦ دانه کار . رجوع به این ترکیب در ردیف خود شود. ♦ دانه کردن . رجوع به این ترکیب در ردیف خود شود. ♦ دانه کش . رجوع به این ترکیب در ردیف خود شود. ♦ دانه کشیدن . رجوع به این ترکیب در ردیف خود شود. ♦ دانه ٔ کیش ؛ کنایه از پوست سمورست . (آنندراج ). دانه ٔ سمور : عزیز تا بنمایم بمردمان چون میش بدوختم بگریبان خویش دانه ٔ کیش . ابونصر نصیرای بدخشانی . ♦ دانه گانه . رجوع به این ترکیب در ردیف خود شود. ♦ دانه گرده . رجوع به گیاه شناسی ثابتی ص ٤٦ و ٥٦ و ٤٦٥ شود. ♦ دانه گرفتن . رجوع به این ترکیب در ردیف خود شود. ♦ دانه ٔ مویز ؛ اسم فارسی عجم الزبیب است . (تحفه ٔ حکیم مؤمن ). ♦ دانه های ناشمار ؛ حبه ها که بشماره درنیاید. ۩ برنج پخته . پلو. عوام آنگاه که طعامی از برنج در پیش دارند و سوگند خوردن خواهند اشاره به برنج کرده گویند: باین دانه های ناشمار، باین پلو. ♦ دانه ٔ نبات ؛ دانه ٔ گیاه . تخم گیاه . ۩ در اصطلاح گیاه شناسی نام آن قسمت از میوه است که بر اثر رشد و نمو تخمک بوجود می آید . بدین توجیه که در نتیجه رشد و نمو آن تخم فرعی درتخمک، دانه ٔ نبات بوجود می آید و ساختمان یک دانه پس از پایان یافتن رشد و نمو آن بدین قرار است : یک یا دو پوسته ٔ نازک بنام تگومان یا اپی اسپرم دانه ٔ نبات را می پوشاند. تگومان خارجی را که معمولاً قطورتر است تستا و تگومان داخلی را تگمن مینامند. تگومان خارجی برخی از دانه ها مانند انگور سخت و برخی دیگر مانند بادام و زردآلو نازک و در انار استثنائاً گوشتی و در برخی مانند بهدانه و کتان و قدامه لعابی است . و در داخل پوستش دانه یا تگومان قسمتهای دیگر قرار گرفته است که عموماً مغزنامیده میشود. (از گیاه شناسی ثابتی ص ٥١٤ و ٥١٥). نیز رجوع به همان کتاب ص ١١١ شود. ♦ دانه نشان . رجوع به باین ترکیب در ردیف خود شود.

بذر، برز، تخم، دان، مغز، هسته تا، شماره، عدد حب، حبه، ریزه آبله