شیلات ایران

شیلات ایران . [ ت ِ ] (اِخ ) (شرکت سهامی ...) پیش از سال ١٢٧٢ هَ . ش . صیادان محلی سواحل بحر خزر در مقابل پرداخت مبلغی به عنوان رسوم دیوان به متصدیان دولتی که عنوان «دریابیگی » داشتند، اجازه ٔ صید ماهی می گرفتند. در سال مذکور، امتیاز صید از طرف دولت ایران به یکی از سرمایه داران روسی بنام «استپان مارتیویچ لیانازوف » واگذار شد. پس از فوت لیانازوف در سال ١٢٧٥ هَ . ش . امتیاز مزبور به «گورکی » پسر او و بعد از مرگ شخص اخیر در سال ١٢٨٥ هَ . ش . از راه تجدید و یا تمدید به ورثه ٔ وی منتقل گردید. پایان آخرین دوره ٔ امتیاز لیانازوف با انقلاب روسیه و از هم گسیختن امور ورثه مصادف گردید. پس از آن ازسال ١٣٠١ تا ١٣٠٦ هَ . ش . دولت شوروی با پرداخت سالی ٥٠٠٠٠٠ ریال بدولت ایران از شیلات بهره برداری می کرد. دولت شوروی در سال ١٩٢١ م . موافقت دولت ایران را برای اعطای امتیاز صید ماهی به شرکتی مختلط که دولتین در سرمایه و اداره ٔ آن شریک باشند جلب کرد و به موجب قراردادی که برای مدت ٢٥ سال در مهر ١٣٠٦ هَ . ش . بتصویب مجلس شورای ملی ایران رسید، شرکت مختلط مذکورتشکیل گردید و در بهمن ماه همان سال بهره برداری را شروع کرد. این شرکت طبق قرارداد دارای هیئت مدیره ای مرکب از ٦ تن بود که سه تن را دولت شوروی برای یک سال منصوب می کرد. رئیس هیئت مدیره در تمام مدت امتیاز باطرف ایرانی و مدیریت عامل تا سال ١٣٢١ هَ . ش . با طرف شوروی پیش بینی شده بود. شرکت مختلط حق الامتیازی بمبلغ ٨٠٠٠٠ تومان در سال و پانزده درصد از بقیه ٔ عایدات را که پس از وضع مخارج اداری و بهره برداری عاید شرکت می شد بدولت ایران می پرداخت و ضمناً تمام منفعت خالص که از عملیات شرکت حاصل می شد بین ایران و شوروی بالمناصفه تقسیم می گردید. پس از پایان قرارداد، همه ٔاموال منقول و غیرمنقول و موجودی نقد شرکت مختلط به مبلغ ٨٨٠١٤٣٠٢/١٥ ریال ارزیابی شد و بین دولتین ایران و شوروی تنصیف گردید. شرکت مزبور در ١٢ بهمن ١٣٣١هَ . ش . ملی گردید و امور ماهیگیری و بهره برداری درکرانه های شمالی ایران (آبهای دریایی و خلیجها و همه ٔ رودخانه ها) به دولت ایران واگذار و سازمانی بنام شرکت سهامی شیلات ایران با سرمایه ٔ ٨٠٠٠٠٠٠٠ ریال که تمام آن متعلق بدولت ایران بود برای مدت نامحدود تشکیل و مأمور صید و بهره برداری گردید. یعنی تا اول مرداد ١٣٣٢ هَ . ش . بدهی دولت را بابت نصف بهای اموالی که دولت شوروی به دولت ایران واگذار کرده بود و بدهیهای شرکت مختلط را پرداخت کرده و از آن تاریخ تاکنون نیز کوشیده است که به منظور بهبود وضع صید، کلیه ٔ ادوات کهنه را از محل عایدات شرکت تعویض و تجدید کند و عملیات خود را به آخرین و جدیدترین اصول معمول در ممالک مترقی منطبق نماید. شرکت مزبور مصرف داخلی را تأمین می کند و قسمتی را هم صادر می نماید. (از فرهنگ فارسی معین ). در حال حاضر شیلات دو بخش است با سازمان جداگانه، یکی شیلات شمال که مربوط به دریای خزر است که شرح آن گذشت و دیگر شیلات جنوب که خلیج فارس و دریای عمان را زیر اداره ٔ خود دارد. رجوع به جغرافیای اقتصادی ایران تألیف مسعود کیهان صص ٣٢ - ٣٧ شود.