علامه دوانی

علامه دوانی . [ ع َل ْ لا م َ دَ ] (اِخ ) نام او بصورتهای مختلف ابن اسعد، ابن سعد، سعدالدین اسعد کازرونی دوانی صدیقی، آمده است . ولی شهرت وی همه جا به علامه دوانی است . نسب او به ابوبکر خلیفه میرسد و از احفاد محمدبن ابوبکر است . وی حکیمی بود کامل و متکلم و محقق و شاعر و منطقی که در تمام علوم متداول زمان خود خصوصاًدر عقلیات وارد و مرجع استفاده ٔ افاضل روم و خراسان و ترکستان بود. وی در عهد سلطان ابوسعید تیموری مدتی قضاوت فارس را به عهده داشت . وی در ابتدا شافعی مذهب بوده و عاقبت به شیعه گرویده است . وفات او را به اختلاف بین سالهای ٩٠٢ و ٩٢٨ هَ . ق . ذکر کرده اند که ٩٠٧ یا ٩٠٨ به یقین نزدیک تر است . تألیفات وی را از صد متجاوز دانسته اند که برخی از آنها بدینقرار است : ١- اثبات الواجب الجدید. ٢- اثبات الواجب القدیم، که آن را بنام سلطان محمد فاتح (متوفی در ٨٨٦) تألیف کرده است . ٣- اخلاق جلالی، که نام آن لوامع الاشراف فی مکارم الاخلاق است . ٤- استکاکات الحروف و طبایعها و اعدادها و ما یتعلق باعداد الحروف من المسائل الموسومة «ارثماطیقی ». ٥- افعال العباد، که در سال ١٣١٥ هَ . ق . در ضمن مجموعه ای بنام کلمات المحققین چاپ شده است . ٦- افعال اﷲ تعالی . ٧- انموذج العلوم، که حاوی تحقیقاتی در بعضی از مسائل حدیث و فقه و اصول و طب و تفسیر و کلام و هیئت و هندسه و منطق و ارثماطیقی و بعضی خلافیات است . ٨- الانوار الشافیة. ٩- تحفه ٔ روحانی، در علم حروف و خواص و اسرار آنها. ١٠- التصوف و العرفان . ١١- تفسیر آیه ٔ کلوا و اشربوا و لاتسرفوا، که آیه ٔ ٢٩ از سوره ٔ اعراف (٧) است . ١٢- تفسیر سوره ٔ اخلاص .١٣- تفسیر سوره ٔ جحد (قل یا أیها الکافرون ). ١٤- تنویر المطالع جدید، که حاشیه ای است بر حاشیه ٔ جدید میر صدرالدین دشتکی بر شرح مطالع قطب الدین رازی . ١٥- تنویر المطالع قدیم، و آن حاشیه ای است بر حاشیه ٔ قدیم دشتکی بر شرح مطالع رازی . ١٦- التوحید. ١٧- الجبر و الاختیار. ١٨- حاشیه ٔ تحریر القواعد المنطقیة فی شرح الشمسیة. و این کتاب تحریر، همان شرح قطب الدین رازی بر شمسیه ٔ نجم الدین کاتبی است . ١٩- حاشیه ٔ أجدّ بر شرح تجرید قوشچی . ٢٠- حاشیه ٔ جدید بر شرح تجرید قوشچی . ٢١- حاشیه ٔ قدیم بر شرح تجرید قوشچی . در الذریعة آرد که دو شرح جدید و أجدّ در کتابخانه ٔ رضویه موجود است . و در معجم المطبوعات گوید که حاشیه ٔ شرح قوشچی در اسلامبول چاپ سنگی شده، ولی معلوم نیست که کدام یک از این سه شرح است . ٢٢- زوراء، در حکمت، که در قاهره به چاپ رسیده است . ٢٣- شرح تهذیب المنطق، که نام آن العجالة است و در لکنهور با چند رساله ٔ دیگر یک جا چاپ شده است . ٢٤- شرح العقائد العضدیة، که در اسلامبول پترزبورغ چاپ شده است . ٢٥- شرح هیاکل النور شهاب الدین یحیی سهروردی . ٢٦- نور الهدایة. (از ریحانة الادب ج ٢ ص ٢٦ از روضات الجنات ص ١٦٢ و هدیة الاحباب ص ١٣٦ و قاموس الاعلام ج ٣ ص ١٨٢٤ و لغات تاریخیة و جغرافیةاحمد رفعت ج ٣ ص ٢٤٨ و مجالس المؤمنین ص ١٦٧ و نور سافر ص ١٣٣ و آثار عجم ص ٣٠٩ و الذریعة). شیخ علی دوانی قمی نیز کتابی در احوال وی تألیف و چاپ کرده است .