غریب القرآن

غریب القرآن . [ غ َ بُل ْ ق ُرْ ] (ع اِ مرکب ) لغات و اصطلاحاتی است از قرآن که به مرور زمان فهم آنها دشوار گردیده و به تفسیر و توضیح احتیاج پیدا کرده است . رجوع به غریب الحدیث و القرآن شود. صاحب کشف الظنون گوید: درباره ٔ غریب قرآن به جز کسانی که ابن اثیر نام برده است اشخاص دیگری نیز مؤلفاتی دارند، از جمله ٔ ایشان ابوالحسن سعیدبن مسعدة الاخفش الاوسط، متوفی به سال ٢٢٤ هَ . ق .و قینبی و نضربن شمیل بصری، متوفی به سال ٢٠٣ هَ . ق . و ابوفید که نام وی مرثدبن حارث بن ثوربن علقمةبن عمروبن سدوس، متوفی به سال ١٩٥ هَ . ق . و مؤرج بن عمرو النحوی السدوسی بصری، متوفی به سال ١٧٤ هَ . ق . وابان بن تغلب بن ریاح ابی سعید بکری، متوفی به سال ١٤١هَ . ق . و ابوبکر احمدبن کامل، متوفی به سال ٣٥٠ هَ. ق . و ابوعبید قاسم بن سلام حریری کوفی، متوفی به سال ٢٢٤ هَ . ق .، و ابوبکر محمدبن حسن، معروف به ابن درید لغوی، متوفی به سال ٣٢١ هَ . ق . و ابوعبداﷲ محمدبن یوسف کفرطابی، متوفی به سال ٥٠٣ هَ . ق . و علاءالدین علی بن عثمان ترکمانی ماردینی حنفی، متوفی به سال ٧٥٠ هَ . ق . که نام کتاب وی «بهجة الاریب لما فی الکتاب العزیز من الغریب » و محمدبن عزیز سجستانی، متوفی به سال ٣٣٠ هَ . ق . و ابومحمد عبدالرحمن بن عبدالمنعم الخزرجی، متوفی به سال ٥٦٤ هَ . ق . و زین الدین عبدالرحیم بن حسین عراقی، متوفی به سال ٨٠٦ هَ . ق . و ابوعمرو زاهد، و امام زین الدین محمدبن ابی بکربن عبدالقادر رازی، صاحب مختار الصحاح که در آغاز آن گوید: گروهی از طالبان علم و حاملان قرآن از وی خواستند که تفسیری از غریب قرآن برای ایشان گرد آورد. وی اجابت کرد و آن را به ترتیب جوهری مرتب ساخت و از اعراب و معانی نیز مقداری بر آن افزود و به سال ٦٦٨ هَ . ق . از تألیف آن فراغت یافت و ابوالفرج بن جوزی که کتاب خود را به نام «الاریب بما فی القرآن من الغریب » تألیف کرد. سیوطی در اثقان گوید: «گروه بسیاری در این باب کتابها تصنیف کردند، از مشهورترین آنها کتاب عزیزی است که در تألیف آن پانزده سال رنج برد و شیخ او ابوبکر انصاری نیز در تحریر کتاب با وی یاری کرد. و از بهترین کتب در این باب «مفردات » از راغب است و ابوحیان را نیز در این باب تألیفی است ». و ابن سمین ابوالمعالی احمدبن علی بغدادی حلبی نیز کتاب «مفردات القرآن » را که از بهترین کتب در این باب است تألیف کرده است . مرگ وی به سال ٥٩٦ هَ . ق . بود. ابن الندیم در الفهرست گوید: به نام غریب القرآن برای شرح لغات و اصطلاحات قرآن کتبی نوشته شده و از آنجمله است : کتاب غریب القرآن مؤرج سدوسی . کتاب غریب القرآن ابن قتیبه . کتاب غریب القرآن ابوعبدالرحمن یزیدی . کتاب غریب القرآن محمدبن سلام جمحی . کتاب غریب القرآن ابوجعفربن رستم طبری . کتاب غریب القرآن لابی عبید القاسم . کتاب غریب القرآن لمحمدبن عزیزی السجستانی . کتاب غریب القرآن ابوالحسن عروضی کتاب غریب القرآن محمدبن دینار احول . کتاب غریب القرآن ابوزید بلخی . کتاب اعراب ثلاثین سورة من القرآن از ابن خالویه . کتاب غریب المصاحف ابوبکر الوراق .