گلپایگان

گل پایگان . [ گ ُ ] (اِخ ) دهی است از دهستان رستم بخش فهلیان و ممسنی شهرستان کازرون واقع در ٤٧٠٠٠گزی شمال باختری فهلیان، کنار راه عمومی تنگ تامرادی . هوای آن گرم و دارای ١٣٦ تن سکنه است . آب آن از چشمه و رودخانه ٔتنگ و محصول آن غلات و برنج است . شغل اهالی زراعت و راه آن مالرو است . (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج ٧).

گلپایگان . [ گ ُ ی ِ ] (اِخ ) یکی از شهرستانهای استان ششم خوزستان خلاصه ٔ مشخصات آن بشرح زیر است : حدود: از شمال به شهرستان اراک، از جنوب به شهرستان اصفهان و فریدن، از خاور به بخش میمه شهرستان کاشان و از باختر به بخش الیگودرز از شهرستان بروجرد. هوای شهرستان نسبت به پستی و بلندیهایی که دارد متغیر است، بدین معنی که هوای قسمت های کوهستانی بخش مرکزی و بخش خوانسار سردسیر و قسمتهای جلگه ای معتدل است . سلسله جبال مرکزی ایران از این شهرستان میگذرد و جهت ارتفاعات از شمال باختر به جنوب خاوری است و مرتفعترین قسمت کوهها در جنوب شهرستان قرار گرفته و خطالرأس آنها حد طبیعی این شهرستان با شهرستان های فریدن و اصفهان است . مرتفعترین قله کوههای مذکور معروف به قله حاجی قارا به ارتفاع ٣٦٥٩ گز است . مهمترین رودخانه ٔ شهرستان رودخانه ٔ مشهور به قبله است که از کوههای جنوبی خوانسار ودره های دایی، دربند و دره دراز سرچشمه گرفته و پس ازعبور از بخش خوانسار وارد بخش مرکزی گلپایگان میشودو رودخانه ٔ دیگری به نام لعل بار یا اناربار نیز دارد که از کوههای بختیاری سرچشمه گرفته و اخیراً در نزدیکی قریه ٔ اختخوان سد مهمی روی این رودخانه بنا شده . رودخانه مذکور پس از گذشتن از گلپایگان به رودخانه ٔ لعل بار معروف قسمتی از قرای کنار رودخانه ٔ شهرستان محلات و بخش دلیجان و بخش حومه ٔ شهرستان قم را مشروب و در خاور شهرستان قم به مسیله منتهی میشود. طغیان آن مانند سایر رودهای کشور اواخر زمستان و اوایل بهار و موقع بارندگی است . محصول عمده ٔ شهرستان عبارت است از غلات، پنبه، حبوبات، میوه جات و لبنیات . شهر گلپایگان بوسیله ٔ راه شوسه از طریق خمین به قم، اراک و خوانسار مربوط است . این شهرستان از دو بخش مرکزی گلپایگان و بخش خوانسار تشکیل شده است . این شهر از چهار دهستان و ١٠ آبادی تشکیل شده که جمعیت آن به اضافه ٔ سکنه ٔ شهر ٢٢٠٠٠ تن است . ١- دهستان جلگه دارای ١٨ آبادی که جمعیت آن به اضافه ٔ سکنه ٔ مرکز ده ١٦٥٠٠ تن است . ٢- دهستان پشتکوه دارای ٩ آبادی که جمعیت آن به اضافه ٔ سکنه ٔ مرکز ده ٦٣٠٠ تن است . ٣- دهستان عربستان دارای ٨ آبادی که جمعیت آن به اضافه ٔ سکنه ٔ مرکز ده ٦٥٠٠ تن است . ٤- دهستان حومه ٔ کنار رودخانه دارای ٢٤ آبادی به اضافه ٔ سکنه ٔ مرکز ده ٣٥٠٠ تن است و جمع٦٩ آبادی ٥٤٨٠٠ تن . بخش خوانسار دارای ١٤ آبادی و دارای ١٢٠٠٠ نفر سکنه است . بنابر آمار فوق شهرستان گلپایگان از ٨٣ آبادی بزرگ و کوچک تشکیل شده، جمعیت آن ٦٦٨٠٠ تن است . مذهب ساکنین بخش مسلمان و زبان مادری آنها فارسی است . شهر گلپایگان در ١٠٦هزارگزی جنوب خاوری اراک و ٢١٣هزارگزی جنوب باختری قم واقع و مختصات جغرافیائی آن بشرح زیر است . طول ٥٠ درجه و ١٨ دقیقه و عرض ٣٣ درجه و ٢٦ دقیقه، اختلاف ساعت با تهران ٤ دقیقه و ٣٠ ثانیه است، یعنی وقتی طهران ساعت ١٢ است گلپایگان ساعت ١١ و ٥٥ دقیقه و ٣٠ ثانیه است . ارتفاع شهر از سطح اقیانوس ١٩٢٤ گز است . بنابراین ٧٢٤ متر از تهران و ٩٥٠ متر از قم مرتفعتر و به همین لحاظ هوای آن نیز از دو شهر مذکور سردتر است . شهر گلپایگان یکی از شهرهای قدیمی کشور بوده و دارای ابنیه و عمارات قدیمی از جمله مسجد و مناری از دوره سلاجقه است . بنای امامزاده ١٧ تن و از دوره صفویه و کتیبه آن بنام امامقلی خان منقوش است . سکنه ٔ شهر به اضافه ٔ ٩ آبادی نزدیک در حدود ٢٢هزار تن است . این شهر یک دانشسرا، یک دبیرستان و شش باب دبستان دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج ٦). نام شهری است به عراق در میان اسپاهان و همدان و بانی آن همای چهره آزاد بنت بهمن درازدست پسر اسپندیار روئین تن بوده و آنرا چهرزادگان مینامیدند و جرفادقان معرب آن است . (آنندراج ) : تا بخت جاودان بتو داده ست فر و جاه گل پایگان بهشت کند فر و جاه تو. امیرمعزی (دیوان ص ٦٧٨).